Aiziritze es el pueblo principal del municipio denominado Aiziritze-Gamue-Zohazti, en la comarca de Amikuze, en la Baja Navarra/Nafarroa Beherea.
En la base de datos EODA de Euskaltzaindia hay información sobre el topónimo, siendo los testimonios más antiguos del siglo XIV:
ayxiritz (1316)No hya grandes diferencias entre los testimonios, ya desde el principio. En los últimos siglos se ha despalatalizado la primera silbante y en la parte final se ha añadido una -e paragógica, que es un fenómeno conocido en la toponimia vasca oriental, seguramente creado a partir de los casos locativos, de usos como Aiziritz-en 'en Aiziritz', Aiziritz-e-ra 'a Aiziritz'.
aysiriz (1350)
ayssiriz (1350-1353)
aychiritz (1395)
El topónimo ha sido anteriormente analizado y se expondran las opiniones de tres investigadores, tomados de la mencionada página web de Euskaltzaindia. La primera es de P. Salaberri, donde hace un amplio examen en su libro sobre los nombre de pueblos de la Baja Navarra, comentando lo escrito por los investigadores que trataron sobre este topónimo:
[...]El último aparece en el libro de Orpustan de título Nouvelle toponymie basque, Noms des pays, vallées, communes et hameaux historiques de Labourd, Basse-Navarre et Soule:
Etimologia azalpenak: Hatanek (1895: 11) ‘haritz tokia’ adiera ematen dio; Vinsonek (1909: 354) hidronimotako jotzen duen itz dakusa Ainciritz-en (sic), bukaeran, oso oker ez bagabiltza. Caro Barojak (1945: 110) Hariztoi abadearen zerrendatik Aiziritze biltzen du eta erraten hau latineko –icus-etik ateratako –iz atzizkia duten Hegoaldeko herri izenekin erlazionaturik dagoela; Lemoinek (1977: 187) ‘bergerie’ adiera duela dio eta ahuntz-etik atera dela. Orpustanek (1990: 55-56) aitzineko ikertzailearen etimologia ezesten du, euskal hiztegian ahuntz-etik eratorritako aisiritz terminorik ez dagoelako eta toponimia zaharrean saroheei («à des bergeries») erreferentzia egiten dien toponimorik ez delako [Ez dakigu zer ulertzen duen Orpustanek xeheki "bergerie"-tzat, baina sarohe hitza behintzat ongi zaharra da; cf. Mitxelenak TAV-en (2.1.8) biltzen dituen Orreagako 1284ko Larrandorenen bi sarohe eta Urriztoyen bi sarohe]. Ortzaizeko irakaslearen irudiko toponimoaren lehen osagaia aitz ‘haitza’ da eta bigarrena ira ‘iratzea’; ez da garbi gelditzen bukaeran –tz atzizkia ikusi behar denez. Gure iritzian egungo ebakerak eta dokumentazioak galarazten dute, nahiz beharbada ez erabat, toponimo honetan haitz ikustea; aspiraziorik ez azaltzeak ere ez du sobera laguntzen. Toponimo guztien etimologia argitzea ezin itzurizko betekizuna balitz, guk nahiago genuke Aiziritze Nafarroa Garaian errepikatzen den Aizita toponimo ilunarekin lotu (cf. Ayçita lusarra, Aycita berro, Aycita Berroa Erroibarren, Ayçita Arakilgo Etxeberrin, Axíte bihurtua egun; ikus TAV, 2.1.8, Ostolatza, 1978, 170, 245. or., 290, 371. or., 291, 372. or. eta NTEM XIII, 63. Axitarte orain erdaraz Dos Hermanas deitzen den harrartearen izena da; bukaera Baztango Irurita-n dugun bera izan daiteke).
Aïcirits, Aiziritz (Aiziriztarr) (sanctus martinus de assiriz 1160, ayxiritz 1316, aysiriz 1350, aychiritz 1413) // Aucun mot du lexique basque susceptible d’exister avant le XIIe siècle et qui, “dérivé d’ahuntz” (qui est “chèvre”), aurait pris la forme et le sens de aisiritz “bergerie” (8 [Ibid. [LEMOINE, J., Toponymie du pays basque-français et des pays de l’Adour, Paris Picard, 1977] p. 187]) ne peut convenir pour expliquer ce toponyme, ni nul autre. Le premier élément est aitz et le second a pu être un ancien iratze “fougeraie” phonétiquement assimilé sur le premier élément: *aitz-iratze > aitz-iritz(e), au sens de “fougeraie des rochers” ou “du haut”. Et comme il y avait ici un domaine noble important connu par son nom générique de “salle” salha (l’aspiration est toujours notée: 1125 salfa, 1413 la salle de salha) et situé en hauteur, c’est lui que le toponyme avait pu d’abord désigner, peut-être même avec une forme à suffixe inusité ailleurs et analogique de iri “domaine rural”. Car le même toponyme dépourvu de sifflante finale nomme une maison médiévale au village voisin d’Arbérats: “Aitziri(a)” (1350 aycirie): le sens “domaine du rocher” est ici explicité par le socle rocheux qui affleure près de la maison. Aïcirits avait aussi une maison noble “du bas” Uhartebehere nommé en formule gasconne uhart iusa en 1316, par opposition à celle du “haut” qui est Uhart-Mixe (voir ce nom)Además de éstos, hay otra etimología aparecida en un trabajo de Hector Iglesias titulado Aztarna germanikoa Euskal Herriko toponimia historikoan, p. 326:
La etimología que se va a proponer no tiene en cuenta un supuesto *haitz-iratze, tampoco una posible relación con los topónimos Aitziri(a) o Aizita ni un supuesto antropónimo reconstruido *Aiziricus. Si se considera que en la parte final está el sufijo -itz que suele tener en la base a un antropónimo. Teniendo en cuenta el parecido, puede ser el antropónimo Azeari, que se trata de una adaptación al vasco del latino Asinarius. Un topónimo similar a Aiziritze es el topónimo Aizarotz, pero en uno el sufijo es -i(t)z, mientras que en el otro es -o(t)z.
El antropónimo podría ser Azeari o yendo atrás en el tiempo, Asinarius. Siendo uno u otro, hubo varios cambios, la nasal intervocálica se perdió, que es lo normal en euskera antiguo. En los primeros testimonios hay una silbante palatal lo que implicaría que el antropónimo pudo ser *Axeari, quizás un hipocorístico. Hubo una pérdida, la vocal intermedia /a/ se perdió. Además, hubo una asimilación vocálica, e-i > i-i. Por último, en la sílaba inicial hay una vocal extra que no estaba en el antropónimo, lo que une a este topónimo y Aizarotz. Pero a diferencia de éste, en Aiziritz la palatal duró varios siglos. como se puede ver, casi todos los cambios los sufrieron las vocales, si se acepta que la etimología es Azeari (o *Axeari) + -itz.