lunes, 30 de mayo de 2022

El topónimo Lopegaingobarga

 Este topónimo de Álava se conoce por un testimonio, del siglo XVIII, encontrado en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:

LOPEGAINGOBARGA, 1667, término mojonera Alda-San Vicente Arana.
El topónimo tendría cuatro elementos, el antropónimo Lope, el nombre gain 'cima', el sufijo locativo -ko y, el último, el nombre común barga:
2 barga.
(G-nav). Ref.: A Apend; Iz Als; Satr VocP.
"Barga andia jek, hay una gran vertiente o derrumbadero (es castellano) (G-nav)" A Apend. "Bargi, la pendiente" Iz Als. "Barga gaiztu, gerba gaiztu." Ib. "Barga gainin, en lo alto del derrumbadero" Ib. "(Ergoyena) [...] pendiente muy pronunciada" Satr VocP. Cf. VocNav: "Barca, portillo, espacio entre dos picarras o peñas en la cumbre de un monte (Roncal)".
Bargan hostoa erditik gora hasten denean, hiru egunez denbora txarra. (G-nav). EZBB I 196. (cf. ib. nota: Barga, Urbasa mendiko ipar aldeko hegalari esaten zaio)
1.1
(G-nav, AN-olza). "Rocher" Bon-Ond 138. "Lugar rocoso" Satr VocP.
La mayoría de los testimonios de barga son navarros y el pueblo del topónimo está bastante cerca de Navarra.
Por otra parte, con este topónimo se adelantaría el testimonio de barga hasta el año 1667.

El topónimo Zentolenea

Zentolenea es un caserío de Rentería/Errenteria, tiene un topónimo derivado, Zentolenberri, que es un caserío y también un cementerio.
En la web de ese municipio aparecen los dos topónimos y también se da una abundante atestiguación, los más antiguos de Zentolenea:

1786 Centolenea   APO
1794 Centolenea   AME A/1/113
1808 Centolenea   JIJCO
1819 Centolenea   AME C/7/II/1/1
1828 Centolenea   AME B/6/1/4
Hay muchos más, casi siempre con el mismo nombre, aunque hay algna excepción, a finales del siglo XIX aparece más de una vez Centonenea que parece ser producto de una asimilación, l-n > n-n, pero esta variante no se generalizó y no ha vuelto a aparecer.
Zentoleneaberri tiene mucha menor atestiguación, no hay más que un testimonio:
1990 Zentolenea Berri baserria
Seguramente se trata de un neotopónimo. Que es moderno se puede intuir por el nombre, que contiene berri 'nuevo', como con el topónimo Errandoberri.
Zentolenea es mucho más antiguo, pero el nombre apenas ha cambiado. El topónimo consta de tres elementos, el antropónimo Zentol y -(r)en + -a, para marcar la posesión. Actualmente no es Centol un nombre conocido, pero sí lo fue en la Edad Media y es posible que posteriormente durase algún tiempo. A. Irigoien en su libro Pertsona izenak euskaraz nola eman muestra varios testimonios antiguos:
3.327. SENTOL, ÇENTOL: Pero Gil, fijo de Sentol, (1366, PN-XIV, F.Est., 600 orr.), Vxanavilla-n; Johan Çentol, (1350, PN-XIV, L. Mon.Est., 360 orr.), Mues-en; Pascoal Çentol, (1366, PN-XIV, F.Est., 607 orr.), Esteilla-n.
No es un antropónimo que haya dejado muchos testimonios, pero Zentolenea ayuda a incrementar el corpus de ese nombre.

viernes, 27 de mayo de 2022

El topónimo Lopegi

 Lopegi es el nombre de un paraje en Trebiñu/Treviño.
Hay un testimonio del siglo XIX en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:

LOPEGUI, 1827, labrantío de Arrieta de Treviño.
El topónimo tendría dos elementos, posiblemente Lope + hegi 'ladera'. El antropónimo inicial puede ser Lope, pero también podría tratarse de la variante Lop o de la forma femenina Lopa. La misma duda ocurre con los topónimos Lopaitz y Loparria. en cambio, Lopaldaoste es transparente ya que los testimonios antiguos muestran que la forma antigua era Lopealdaoste.

miércoles, 25 de mayo de 2022

El topónimo Errandoberri

Errandoberri es un caserío de Donostia/San Sebastián.
Ese topónimo no está en el trabajo Donostiako toponimia, pero hay algunos topónimos creados a partir de Errando:

ERRANDO: Errando (1821, O.P.A., H-572, nº 707), Errando (1891, D.U.A.-D-9-VI-1970-6); Errando aundi (1989, D.U.T.B.). 64-13-8, M. Errando mayor (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Errandoaundi (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Errándo-aúndi (41) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Errando-aundía (1864, Casa de labor, N.P.G., 66 orr.).
Errando menor (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Errandochiqui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Errándo-chiqui (40) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Errando-chiqui (1864, Casa de labor, N.P.G., 66 orr.).
El topónimo tendría dos elementos, el antropónimo Errando y el adjetivo berri 'nuevo'.
Sobre este antropónimo hay información en la base de datos de Euskaltzaindia EODA en la entrada sobre Errando:
Errando
Fernando izenaren aldaera Erdi Aroan. Nafarroa eta Gipuzkoaren arteko mugan artazuriketan egiten ziren txantxetako antzezlanei ematen zitzaien izen hau. Ikus Ferran.
En el topónimo donostiarra, el llamado Errando pudo ser derribado y al nuevo edificado se le llamó Errandoberri, posiblemente.

El topónimo Akulu

Akulu es un nombre conocido por dos topónimos derivados: Akuluko erreka, "el arroyo de Akulu" y Akuluko iturria "la fuente de Akulu", los dos de Berastegi, en Gipuzkoa.
No hay testimonios antiguos, pero el topónimo es bastante claro sabiendo que existe en vasco la palabra akuilu 'aguijón', que ha dejado numerosas variantes. Es interesante la nota del Diccionario General Vasco, sobre la tradición de esa palabra:

Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. Al Sur se emplean sobre todo akulu entre los vizcaínos y akullu entre los guipuzcoanos (como excepciones hay akullu en Añibarro y akulu en Cardaberaz y Anabitarte).
Por tanto, aunque en euskera guipuzcoano la variante principal era akullu, se conocen varias excepciones y es posible que este topónimo fuera una de ésas.
Si en el topónimo está akuilu, debe unirse el nombre al lugar nombrado y es posible que Akulu fuera un monte, de ahí los topónimos derivados, normales en zona montuosa. Si así fue, se podría vincular este topónimo al monte Akutu, lo mismo se podría hacer con los montes llamados Aitzorrotz, que están en  Azkoitia, Errezil y Zegama, donde la forma de la cima debió de ser la clave a la hora de dar nombre a esos lugares, con haitz 'roca' y zorrotz 'afilada'.

lunes, 23 de mayo de 2022

Los topónimos Lopearria y Lopearriza

Estos topónimos medievales eran de la zona de Deba y es posible que se trate de variantes de un solo topónimo, aunque aquí serán tratados como dos topónimos.
Los dos testimonios aparecen en el libro Archivo Municipal de Deba. II. Libro de Apeos y Ventas de Tierras Concegiles. (1482-1483), ambos en el mismo año, Lopearria en el doc. 124, año 1483:

Començando en el monte que llaman Lopearria, començando debaxo de la pieça de Lope llamada (blanco), dende adelante fasta las cruzes e segun bienen las cruzes...
Lopearriza, en cambio, aparece en el doc. 181, año 1483:
E mas el castañal de Ecurayn como esta çercado alderredor de cruzes en filo de tres a tres, pegado a Lopearriça, ge lo apearon e vendieron.
Lopearria es un topónimo transparente, Lope + harri 'piedra' + -a, artículo. En Lopearriza están Lope + harritza, siendo este último un compuesto de harri + -tza. Harritza es una palabra que ha dejado algún testimonio en los textos vascos:
1 harritza.
(V, G, AN), artza (V-ger). Ref.: A (arritza, artza); Etxba Eib.
Pedregal. "Ixa Arrazolarañok arritzia Anboto azpixan" Etxba Eib. Cf. Dv: "Arritze (V), lieu couvert de pierres" y "Arritzeta (V), amas de pierres" ( A); en realidad, ambas formas parecen ser deducidas de arritzetan de Uriarte. Cf. 2 hartze.
Beste batzuek berriz erori ziran arritzetan, non etzeukaten lur asko. Ur Mt 13, 5 (Ur (V) arritzetan; Dv toki harritsuetara). Bildur ikaraz dabil, lokatz ala arritzan, / Egingo ete daben ankea ipiñi. AB AmaE 363. Konstantzi artzako esaten eutsen, portuko artza edo arritza baten ondoan bizi zalako. Echta Jos 220. Zittalok, eztaukazue artza orretan dabillen erresakien bilddurrik? Ib. 59. Ezkongaietan bidexiortzat / nik arturikan trenbide, / arritza artan zapatak guztiz / apurtu bere al dire. Ayesta 137.
Como se puede ver, los primeros testimonios son de la segunda mitad del siglo XIX por lo que el topónimo Lopearriza adelantaría más de 350 la aparicion de esa palabra.
En el nombre Lopearria es evidente su parecido con el topónimo Loparria, ya que ambos topónimos parecen estar formados por los mismos elementos.

Los topónimos Martoena y Martorena

Hay caseríos llamados Martoena en Nabarniz, Bizkaia, y en Aramaio/Aramayona, Álava.
Aparece un topónimo Martorena en el libro Arrasateko toponimia, este topónimo mondragonés consta de un único testimonio, de comienzos del siglo XIX:

Todos estos topónimos tienen la misma estructura, el antropónimo Marto y -(r)en + -a, para marcar la posesión, comunes en nombres de casas.
Marto fue un antropónimo conocido en el País Vasco, a finales de la Edad Media. En la entrada sobre los topónimos Marto y Martogana hay una pequeña explicación sobre  el antropónimo Marto y algunos testimonios del siglo XVI.

viernes, 20 de mayo de 2022

Topónimos creados a partir de la palabra lixiba 'lejía'

 En la Comunidad Autónoma Vasca existen varios topónimos que empiezan con la palabra Lixiba, un arroyo de Bergara, Lixibaerrekea de Soraluze, con erreka 'arroyo', la cima Lixibaeta de Ermua, el paraje Lixibajolekualdea de Azkoitia y la ermita Lixibako Kristo Santua de Rentería. En todos la base es lixiba y se trata de lugares que debieron de utilizarse para el lavado de ropa.
En euskera, lixiba, además de denominar al líquido de lavado, también ha sido usada para la actividad del lavado de ropa.
Algunos se entienden con facilidad, como Lixiba y Lixibaerrekea, ambos arroyos, y allí se lavaría la ropa. Lixibajolekualdea es un topónimo más complejo, aunque cuenta con elementos sencillos: lixiba + jo 'golpear' + leku 'lugar' + alde 'zona' + -a, artículo. No es normal encontrar verbos en topónimos, pero tampoco es imposible. Lixibaeta es una cima, por lo que el vínculo es menos evidente, pero posiblemente en la parte baja de la cima habría algún arroyo, que podría ser usado para labores de limpieza. El último es curioso, la ermita Lixibako Kristo Santua, donde el vínculo con la lejía se podrá explicar seguramente con la tradición oral.
En otras épocas, el lavado de ropa era una actividad realizada al aire libre y así, surgieron topónimos que contenían la palabra lixiba o, como en el topónimo Bogadaoste, la palabra bokata o bogada 'colada'.

martes, 17 de mayo de 2022

El topónimo Akutu

 Akutu es una cumbre que está entre  Bidania-Goiatz y Errezil, en Gipuzkoa. Además, se conoce el topónimo derivado Akutuerreka, con erreka 'arroyo'.
Aunque no hay testimonios antiguos, el topónimo es claro, aunque no se conozcan palabras con ese aspecto.
Según parece, en el topónimo estaría la palabra latina acutu (que en castellano ha quedado como agudo), como en el topónimo Mendikute. Mitxelena en su trabajo Guipúzcoa en la época romana escribió lo siguiente sobre ese topónimo:

La etimología latina indicada [mons acutum], partiendo de que -ute no tiene explicación vasca conocida, es satisfactoria. Monte acutu (tipo de denominación muy frecuente: cf. esp. Monteagudo, vasc. Aitzorrotz ya citado, Mendizorrotz, etc.) pudo cambiarse en *Mondacut(e), *Mondecut(e) y después en Mendecute, que parece haber sido la forma antigua del topónimo y sin duda la del conocido apellido. Es natural la sustitución de su primer elemento por el equivalente vasco mendi. Extraña tan sólo la pérdida de la -u (la -e habrá que interpretarla «vocal de apoyo»). La forma del orónimo supone una denominacion antigua, latina, no romanica.
En el topónimo Akutu aparece solamente el adjetivo, pero con éste es suficiente para determinar la naturaleza del topónimo. Existe la posibilidad de que el topónimo fue creado por hablantes de latín, pero también es posible que la palabra fuera prestada al euskera y posteriormente se perdió, como tantas otras.

El topónimo Talea

 Talea es un topónimo que aparece tres veces, en el occidente vasco, en Bermeo es un barrio urbano, en Mundaka una cima y en Llodio un paraje.
El topónimo es oscuro, pero tiene un parecido con la palabra talai 'atalaya'. Además, en la web de la toponimia de Bermeo está Talaia, que será el mismo que Talea, según parece.
Si el topónimo y el nombre común es el mismo, ha ocurrido un cambio, ai > e. No es un cambio común en euskera y en los testimonios recogidos de talai no aparece ninguna vez como el topónimo.

Actualización (29-08-2022):
Existe otra posible explicación que conociendo el comportamiento de la lengua es más aceptable: Talaia > *Talaa > Talea. En el primer paso se perdió la /j/ intervocálica, lo que es conocido en euskera, así, Ibaeta < *Ibaieta. En el último paso hubo una disimilación de vocales, automática en euskera occidental, aa > ea. Así, no sería necesario el paso ai > e, nada común en euskera.

lunes, 16 de mayo de 2022

El topónimo Arizkunagasall

De este topónimo de Bergara hay cuatro testimonios en el libro Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520). El primero, en el doc. 170, año 1520:

...un castañal que yo he e tengo e poseo en término e juridiçion d’esta villa de Vergara, que ha por nonbre e se llama el castañal de Arizcunagasall, que lindea, de la una parte, con castañal de la casa de Castyllo de Suso
El segundo, en el doc. 171, año 1520:
...e mejor nos pagar los dichos honze mill maravedis, lo qual yo asy otorgo e conozco en el castañal de Arizcunagalsall (?), qu’es en término d’esta villa...
El tercero, en el doc. 172, año 1520:
... qu’es en término e jurediçion d’esta villa de Vergara y ha por nonbre el castañal de Arizcunagasall...
El cuarto y último, en el doc. 173, año 1520:
...por rason de la venta de la tierra castañal de Arizcunagasall...
En tres testimonios aparece Arizcunagasall, y en uno  Arizcunagalsall. Seguramente este último es erróneo, la lateral de la última sílaba se repitió en la anterior, un fenómeno similar al ocurrido con el topónimo Ultzama, que primero fue Utzama, después Unzama y finalmente Ultzama, como explicó Mitxelena.
Arizkunagasall es un nombre especial, por el final. El topónimo tendría dos partes, Arizkunaga y la final-sall. Arizkunaga se explica con facilidad, haritz 'roble' + gun(e) 'lugar, espacio' + -aga. Es posible que el elemento intermedio fuera guren, pero en los testimonios no hay ningún rastro.
Como se ha escrito, la parte final es la más interesante ya que puede ser sail:
[...]
2. (V-gip, G-azp, R-uzt; SP, VocBN, Dv, H; -ill Lar, Añ (G, AN), Mg PAbVoc 222, H; sall Añ (G, AN), Dv (G), H). Ref.: A; Iz LinOñ 175, IzG (saillada); Etxba Eib (sailla); Elexp Berg (saill). Trozo de terreno dedicado a un cultivo determinado; trozo de terreno en general; extensión.
No se trata de una palabra abundante en toponimia y es posible que este topónimo sea una de esas escasas apariciones. En el Diccionario General Vasco el primer testimonio es del libro de Axular, del año 1643, siendo el de Arizkunagasall del año 1520, por tanto 123 años anterior.

El topónimo Lopaldaoste

Lopaldaoste es un topónimo de Bergara, que nombra a un arroyo y dos caseríos.
En el sitio web Bergarako baserriak - Caseríos de Bergara, en la página sobre Lopealdaoste aparecen testimonios antiguos, siendo el más antiguo Lopealdaoste, de 1791. En los testimonios de los siguientes años la variante Lopealdauste es la dominante, también aparecen Lopealdaste y Lopaldoste, junto con otras variantes. Al final, Lopaldaoste es la forma actual, como se puede ver en el libro de Iñaki Linazasoro Caseríos de Guipúzcoa, de la segunda mitad del siglo XX:

LOPALDAOSTE (LOPE) (2 viv.) (prop.), *Angiozar auzoa, Bergara
LOPALDAOSTE (LOPE) (2 viv.) (prop.), Bergara
Considerando las distintas formas, parece que la forma más completa es la lmás antigua, Lopealdaoste. El topónimo tendría tres elementos, Lope + alda-, forma en composiciónde alde 'lado, lugar' y oste 'parte trasera'. Tras unir los tres elementos se creó un topónimo largo, que fue acortado en los siglos siguientes, con algún que otro cambio, como el que afectó al antropónimo, que en los testimonios del pasado siglo perdió la última vocal. No es común que ocurra, pero así pasa a veces, y es posiblemente lo mismo qe ocurrió con los topónimos Lopaitz y Loparria, pero como en estos dos no se conocen testimonios antiguos, no se puede estar seguro del componente inicial de ambos topónimos.

viernes, 13 de mayo de 2022

El topónimo Obikola

Obikola es un paraje de Laudio/Llodio. No hay testimonios antiguos, pero el nombre se puede analizar, sabiendo que ha habido un pequeño, pero importante, cambio. Una de las vocales cambió, lo que originariamente era /e/ se convirtió en /i/. Realizando el paso hacia atrás recuperaríamos a *Obekola, que tendría dos elementos, el antropónimo Obeko y el nombre común ola 'cabaña; ferrería'.
En la base de datos onomásticos EODA de Euskaltzaindia hay información sobre el nombre Obeko:

Obeko
Erdi Aroko euskal izen arruntenetakoa. 804. urtean Valpuestako elizbarrutia sortu zenean Obeco zen lekukoetako bat. 932an Obeco-k eta bere anaiak Añanan (Araba) zeuzkaten lurrak saldu zituz-ten. Franko erabilia izan zen Euskal Herri osoan, eta dokumentazioan nonahi agertzen da. Toponimian ere utzi du aztarna: Udan (Trebiñon) eta Sopuertan (Bizkaia) Obekuri ('Obekoren hiria' jatorriz) deituriko kontzeju eta auzoa ditugu, hurrenez hurren. A. Irigoienen ustez on adjektiboaren hobe konparatiboa dago oinarrian. Bukaeran Eneko izenean agertzen den -ko atzizki hipokoristikoa dugu ikertzaile bizkaitarraren arabera.
El cambio en el topónimo es posible que se deba a la etimología popular, Obeko no se usa desde hace muchos siglos y entonces, los hablantes cambiaron un poco el nombre, para ayudar a su comprensión, creándose Obikola, que se podría nalizar como hobi 'fosa' + -ko + ola, que se convertiría en un topónimo de evidente explicación.

Los topónimos Marto y Martogana

Marto es el nombre de un caserío de Arrieta. En ese mismo pueblo está la cima llamada Martogana.
Aunque no hay testimonios antiguos, ambos topónimos son de sencillo análisis, si se sabe de la existencia del antropónimo Marto, que actualmente es desconocido.
Se han recogido testimonios de Marto en el sitio web Dokuklik, donde se recoge documentación eclesiástica de la Comunidad Autónoma Vasca. Estos documentos son de nacimiento, boda y defunción, recogidos desde el siglo XVI:

Como se puede ver, los testimonios son del oeste guipuzcoano, y es posible que desde allí se extendiesen, ya que es esa zona la que recoge la mayor parte de las apariciones.
En el caserío Marto estaría el antropónimo de la misma forma, sin otro añadido. En Martogana, además de Marto está gan, variante occidental de gain 'cima' y el artículo -a. Como se trata de una cima, como en tantas otras ocasiones, el nombre y lo denominado están unidos.
Según parece, el origen del antropónimo podría estar en el antropónimo Marta, que dejó el topónimo Martanea en la toponimia vasca. Si Marta era un nombre femenino, Marto sería su correspondiente masculino.

miércoles, 11 de mayo de 2022

El topónimo Osintxu

Osintxu es actualmente una entidad de población de Bergara. Anteriormente se usó para nombrar a un valle. En el sitio web Bergarako baserriak - Caseríos de Bergara hay testimonios antiguos del topónimo Osintxu, donde se puede ver que el nombre era diferente, ya que aparece como Osiranzu:

1571, valle y vezindad de OSIRANSU
1661, valle de Osiranzu
Hay algún testimonio anterior, en el libro Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520), doc. 53, del año 1506:
...el nuestro medio molino de Osyransu, con su presa e calçes, entradas e sallidas, servidunbres, señorio e posesion çevil e natural [...] E lo susodicho fazemos contra vos, el dicho Pero Garçia, por rason que nos aveys a dar e pagar en çenso e renta perpetuamente por el dicho medio molino de Osiransu en cada un año mil maravedis...
El topónimo pasó del antiguo Osiransu al moderno Osintxu. En el proceso hubo varios cambios, seguramente el primero fue la pérdida de la vibrante, después la vocal /a/ y al final, la silbante final cambió.
El nombre a analizar es Osiransu. Primero, revertiendo los cambios, hubo una asimilación de silbantes, s-z > s-s, así que recuperaremos *Osiranzu. Antes de eso hubo otro cambio, una disimilación de nasales, n-n > r-n, *Osinanzu > *Osiranzu, pero esa no es la única explicación posible. Sa sabe que en algunas palabras antiguas que acaban en nasal, pasa ésta a vibrante en derivación: -n > -r, así, egun 'día' - eguraldi 'tiempo (atmosférico)', jaun 'señor' - jauregi 'palacio (lit. lugar del señor)'; el mismo proceso pudo ocurrir creándose un par osin 'pozo' - osir-.
Resumiendo: osin > osir- + antzu > *Osirantzu > Osiransu > Osintxu. El mismo cambio pudo ocurrir a otro topónimo guipuzcoano, a Oxirondo, que en el libro mencionado aparece más de una vez, así, en el doc. 20, del año 1450:
Ossirondo quarenta e dos fuegos: XLII
El siguiente testimonio, pero no el útimo en el doc. 30, año 1490:
En la eglesia de sennora Santa Marina de Oxirondo, a veynte e quatro dias del mes de abril, anno de I mill CCCCº XC annos
El proceso sería osin > osir- + ondo > Oxirondo, o sino, osin + ondo > *Osinondo > Oxirondo. En el libro de Mitxelena Apellidos vascos se menciona el topónimo, pero sin dar más explicaciones:
506. — osin «sima»: Osinaga (Ojinaga, Oxinaga, Oxiñaga, Doussinague), Osinalde, Osirondo (Ojirondo), Ossiniri; Ocinalde, Ocindegui; Espelosin, var. Espolosin, acaso ezpel, ozpel, ospel «paraje sombrío». Top. Ossin Biriuila, Irache 1258.
El segundo elemento de Osintxu sería antzu 'estéril', no común en toponimia, pero se conoce algún ejemplo, como el pueblo de Antzuola, posiblemente.

El topónimo Lopearanburarra

 De este topónimo de alavés de Alegría/Dulantzi hay un testimonio, medieval, del libro Documentación Medieval de la Cuadrilla de Salvatierra: Municipios de Alegría-Dulantzi, Barrundia, Elburgo-Burgelu e Iruraiz-Gauna, en el doc. A10 del año 1408:

E, otrosi, de la fuente de Atilana a Lope Aranburarra, (y dende a la ermita de San) Felisys, e dende por sobre la pieça que es de Martin Sanchez de Ygoroin, e dende que deçendan a Ruymendi, e de Ruymendi que bengan (al camino viejo, y del) camino viejo que deçendan al rio mayor de Henayo...
El topónimo tendría tres elementos, el antropónimo Lope, después, haran 'valle' y burar, variante de bular 'pecho'. En el Diccionario General Vasco el primer testimonio de bular es el de Leizarraga, del año 1571:  
Bere bulharrari zeraunsón, zioela, Iauna, amatiga akit, othoi niri bekhatoreoni. Lç Lc 18, 13
Teniendo eso en cuenta, la forma burar del topónimo adelantaría 163 años la aparición de esa palabra. Además, la variante burar es bastante rara en los textos vascos. En este blog ha aparecido una vez esa palabra, con la variante buar, en el topónimo Otxoamendiko buarra.

lunes, 9 de mayo de 2022

El topónimo Arrizapata

 Era un molino de Bergara, conocido por dos testimonios medievales del libro Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520), doc. 51, del año 1506:

... el nuestro medio molino de Arriçapata, que es en juridiçion de la dicha villa, en la ribera del rio que viene de Elgueta, con su presa e calçes e pertenençias e con todas sus entradas e sallidas, servidunbres, señorio e posesion çevil e natural...
[...]
... e vezinos d’él en cada un año en perpetuo por el sobredicho medio molino de Arriçapata e su presa e calçes e lo otro que con ello he reçibydo en el dicho çenso...
Los dos testimonios son iguales, así que hay un solo nombre por explicar, Arrizapata. El topónimo tiene dos elementos, harri 'piedra' y zapata 'zapato'. En este topónimo no tiene sentido el significado común de zapata, pero hay otras acepciones:
3. (V-ple-gip, G-to, L-ain, B, BN-baig, Ae; Dv), sapata (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (sapáta); Satr CEEN 1969, 211; CEEN 1969, 369 y 1970, 333; Elexp Berg. .
Zapata, viga sobre la que se apoya el tejado. "Sablière" Dv. "Contrafuerte entre un machón o pilar y las vigas que en él se apoyan" A. "Zapata o kapiriua, cabrio" SMuj. "Viga que se pone a lo largo sobre la pared de la casa" Iz ArOñ. "Carreras [en un hórreo] (Ae)" CEEN 1969, 369. "Soporte de madera que va sobre el remate del muro" Satr ib. 211. "[Vigas] que coronan los muros (Ae)" CEEN 1971, 333. "Traviesa" Elexp Berg.
Goi-agak, kontragoi-agak eta zapatak Otarrain-txabal-en banatu ziran. JAzpiroz 58.
[...]
7. "(V-m-gip), armazón del carro" A.

8. "(V-gip), base de un tabique o cerrado de madera" A.

9. (V-gip ap. Elexp Berg ).
Zapata del freno. "La pieza que roza con la rueda del carro para frenarla" Elexp Berg.

10. "Refuerzo exterior, hecho de cemento o piedra, de una casa" Elexp Berg s.v. matxoi.
En esta última acepción se menciona que puede ser de piedra y, de paso, el único testimonio que aparece es de Bergara, siendo al fuente el libro de Juan Martin Elexpuru Bergara aldeko lexikoa. Si es así, el testimonio de esta acepción se adelantaría casi 500 años.
Zapata no es una palabra desconocida en este blog, ya que aparece en la entrada dedicada a las palabras Zapata, zapatari y zapataritegi.

El topónimo Zabaluaga

 Entre las cimas de Markina-Xemein hay una llamada Zabaluaga.
No se dispone de testimonios antiguos, pero el topónimo parece de fácil análisis, si no han ocurrido cambios desconocidos.
El topónimo tendría dos elementos, el apodo Zabalo y el sufijo -aga, que normalmente tiene significado de abundancia, pero que en algunas ocasiones no tiene más que valor locativo. Así el topónimo se podría traducir en algo como "la tierra, el lugar de Zabalo".
Según parece hubo un cambio, una disimilación vocálica, oa > ua, que son bastante comunes en el habla de amplias zonas del País Vasco. Posiblemente, al fijarse tardíamente el topónimo pudo quedar con la mencionada disimilación.
Sobre el apodo Zabalo mas información en la entrada sobre los topónimos Zabaloenea, Zabalonea.

viernes, 6 de mayo de 2022

El topónimo Bartolotxuena

 Entre los caseríos de Galdácano/Galdakao está el llamado Bartolotxuena.
En el trabajo Relación toponímica general de Galdácano hay algunos testimonios del siglo XX y algunos topónimos derivados, también el monte llamado Bartolotxulanda:

Bartolochuena: Heredad de Gumucio.
Bartolochuenalde: Monte, zona de Gumucio.
Bartolochuenalde-Chiquerra: Monte, zona de Gumucio.
Bartolochulanda: 1944, monte, zona de Erleches.
Bartolochulanda-Chiquerra: 1944, monte de Erleches.
La base de Bartolotxuena y Bartolotxulanda es el antropónimo *Bartolotxu, hipocorístico formado a partir del antropónimo Bartolo, como el antropónimo *Bartolotxo, base del topónimo Bartolotxonea, pero si en este último el sufijo era -txo, en  *Bartolotxu el sufijo es -txu. Estos hipocorísticos no aparecen en el libro de P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz, pero hay uno con la misma estrcutura, p. 221:
Matrolotxu (Martolo, Matrolo ‘Bartolo’): Matrolochu (Unamunok darabil, Knörr, 2002: 615).
En este hipocorístico han ocurrido varios cambios, por una parte, la consonante inicial ha cambiado, como tambien ha pasado con la palabra marka 'barca'. Además, ha ocurrido una metátesis, ya que la vibrante ha cambiado de sitio.
Gracias al topónimo Bartolotxuena se puede demostrar la existencia del antropónimo hipocorístico *Bartolotxu, muy similar a *Bartolotxo y también a Matrolotxu, a pesar de las evidentes diferencias.

El topónimo Eskusarte

Era un topónimo de Bergara, los tres testimonios que se conocen son del mismo documento, del libro Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520), doc. 48, del año 1506:

Yten, pongo e e probar entiendo que Martin Perez de Çabalotegui, de cuyos herederos pretenden título Juan Peres de Ugarte, mi parte, e por él e en su voz los caseros e moradores de la caseria llamada Escusarte...
[...]
Yten, pongo qu’este año de I mill DVI, antes qu’el dicho Martin Perez cortase los dos castaños e un nogal en el lugar e tierra contençiosa, fueron allá los dichos Hernand Martines e Juan Perez con sus caseros de Arriçuriaga e Escusarte...
[...]
VIIIº. Yten, sy saben, etc., que los moradores e colonos que tenian tomada en renta la casa e caseria de Escusarte del dicho Martin Perez de Çabalotegui...
El topónimo no muestra variantes y, por tanto, es Eskusarte en único nombre a explicar. Se puede cortar en dos partes, eskusa- y arte 'entre'. Esta última es una conocida postposición, pero la parte inicial es oscura. Se podría explicar como resultado de ezkur 'bellota; arc. árbol' + -tza: Ezkur + -tza > *Ezkurza > *Ezkusa > *Eskusa + arte > Eskusarte. Ocurrieron dos cambios, rz > s, como en el topónimo Askasibar y después, una asimilación de silbantes, z-s > s-s, común en el vocabulario normal, así, sinetsi 'creer' está compuesto de zin + etsi.

miércoles, 4 de mayo de 2022

El topónimo Bidakurutzeta

Actualmente el nombre Bidakurutzeta está en dos pueblos guipuzcoanos, en Zumarraga es un cruce y en Segura, una casa. También fue un topónimo de Bergara en la Edad Media. Del libro Colección Documental del Archivo Municipal de Bergara II. Fondo Municipal: Subfondo Histórico (1355-1520) se ha recogido un único testimonio, en el doc. 100, de año 1518:

E despues de lo susodicho, en la dicha villa de Vergara, en la calle de Vidacuruçeta d’ella...
El análisis del topónimo es sencillo, en la parte inicial está el nombre compuesto bidegurutze 'encrucijada' y detrás el sufijo -eta. Es bidegurutze una palabra compuesta de bide 'camino' y gurutze 'cruz'.
Este testimonio adelantaría bastante la fecha de aparición de esa palabra, ya que en el Diccionario General Vasco el primer testimonio es de comienzos del siglo XIX:
Botatzen badira bidagurutzean ollo beltzaren lumak. Mg in BOEg 2445.
Por tanto, se adelantaría en cerca de tres siglos el testimonio de esa palabra.

El topónimo Bartolotxonea

 Se conoce un testimonio de este topónimo de mediados del siglo XIX, del libro de Juan San Martin Eibar eta Elgetako toponomastika, p. 112:

Bartolotxonea
1857, casa Bartolochoenea (Nomenclátor).
Aunque sea un solo testimonio, es de análisis sencillo, estando en la base el antropónimo hipocorístico *Bartolotxo, formado por el antropónimo Bartolo más el sufijo diminutivo -txo.
Bartolo es la forma acortada de Bartolome, conocido en el País Vasco desde la Edad Media, de origen bíblico, que se difundió por Europa por la acción de la iglesia católica.

lunes, 2 de mayo de 2022

Los topónimos Lopaitz y Loparria

Lopaitz es una cima de Mutriku, en Gipuzkoa. Loparria es una cima de Mungia, en Bizkaia.
Ambos topónimos están unidos por lo que son, ya que los dos son cimas, y también por el nombre. Ambas empiezan por lop- y en la parte final están haitz 'roca' y harri 'piedra', que en estos usos toponímicos se pueden considerar como sinónimos
La parte inicial, lop-, no es completamente segura. Parece claro su vínculo con el antropónimo Lope, que quizás, en los dos topónimos está la variante Lop. También hay otra posibilidad, que esté el antropónimo femenino Lopa. Si fuera Lop o Lopa no serían necesarios cambios, como mucho una fusión vocálica aa > a. Si fuera Lope, debió de ocurrir un paso ea > a, quizás con un paso intermedio ia. Desgraciadamente, al no tener testimonios antiguos no dejan de ser hipotéticos.
Para el topónimo Lopaitz existe otra posibilidad, que tuviera origen en el patronímico Lopeitz, y después pasase a Lopaitz, quizás por etimología popular.
Resumiendo, en estos dos topónimos, además de contener a harri y haitz, puede estar el antropónimo Lope, quizás con la variante Lop, siendo también posible que esté la forma femenina Lopa. Los testimonios antiguos poddrían ser determinantes a la hora de esclarecer las etimologías.

El topónimo Bogadaoste

 Bogadaoste es un paraje de Laudio/Llodio en Álava.
El topónimo es transparente, no parece haber sufrido ningún cambio y consta de dos elementos, bogada y oste 'parte trasera'. Ambas palabras muestran su origen occidental. Bogada es variante de bokata 'colada', en el Diccionario General Vasco se señala la distribución geográfica:

bokata.
Tr. Las formas documentadas en textos de autores labortanos y bajo-navarros son bok(h)ata y bok(h)eta (bokata tbn. en un texto salacenco). Los suletinos y roncaleses emplean bük(h)ata, bukata. Los guipuzcoanos utilizan gobada (Mendiburu, J.B. Aguirre y Soroa), y gobara (Soroa, Iraola, Mendaro Txirristaka, Anabitarte y Etxaide) y los vizcaínos bogada (Moguel, Astarloa y Akesolo).
Las diferencias entre ambas variantes muestran que su origen es externo, ya que son descendientes del latín o romance. Las más antigua sería bokata y luego llegó bogada, donde aparece la sonorización de las oclusivas, VkV > VgV y VtV > VdV. Gobada, en cambio, es producto de una metátesis, b-g > g-b; y en la palabra gobara ha ocurrido un cambio d > r, común en zonas de Gipuzkoa.
Bogadaoste es un reflejo de antiguas actividades, ya que hace mucho tiempo que acabaron las coladas en ese lugar de Llodio.