Mostrando entradas con la etiqueta Bartolome. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Bartolome. Mostrar todas las entradas

lunes, 16 de diciembre de 2024

El topónimo Bartolomenea

 De este topónimo de Errenteria/Rentería no se conocen más que dos topónimos, los dos del siglo XVIII y los dos son diferentes. En la información sobre Bartolomenea hay dos testimonios y con una diferencia de pocos años aparecen muy diferentes:

1775 Bertolene (?)
1778 Bartolomenea
Tal como están los testimonios, es necesaria una explicación ya que Bertolene (1775) y Bartolomenea (1778) son muy diferentes. Con todo, en la base tenemos a dos variantes del mismo antropónimo, Bertol y Bartolome, los dos mencionados en el libro de A. Irigoien Pertsona izenak euskaraz nola eman:
1.27. BARTHOLOMEO (Leiç.), BARTHOLOME, BARTOLO (euskaldunen artean zahar arrunt laburtua)
[...]
Ikus XIV menderako BERTHOLOMEO, BERTOLOMEY (dobletea), BARTOLO, eta MARTHOLO, BERTOLO, BERTOLOT, BERTOLOTA, BERTHOLOMEA, azkenengo biak emakume-izenak, BERTOLON / BERTULON / BARTULON, BERTOL, Nafarroan: Bertholomeo Johan, (1366, PN-XIV, F.Est., 604 orr.); Bertolomey, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 329 orr.), Sartaguda-n; Bartolo Ordina, (1330, PN-XIV, F.Est., 291 orr.), Artaxona-n; Martholo d’Arruaçu, (1366, PN-XIV, F.Pamp.-Mont., 608 orr.), Esteilla-n (48); Bertolo Cualet; Bertolo Somberria, (1330, PN-XIV, F.-Est., 294-295 orr.), Artaxona-n; Bertolot, fijo de Bertolomeo, (1330, PN-XIV, F.Est., 259 orr.), Sant Adrian-en; Bertolota, fija de Gil Pardo, (1330, PN-XIV, F.Est., 240 orr.), Beruinçana-n; dona Bertholomea de Calchetas, con sus fillos, (1366, PN-XIV, F.Tud., 440 orr.), Tudela-n; Bertolon, yermo de Sancho Surra, (1330, PN-XIV, F.Est., 299 orr.), Artaxona-n; Bertulon, su cuynado; Bartulon, su yermo, (1330, PN-XIV, F.Est., 298 orr.), Artaxona-n; Bertol, fi de Pero Martiniz, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 328 orr.), Sesma-n; Berthol [sic], (1366, PN-XIV, F.Est., 599 orr.), Azedo-n.
————————
48 Martholo forma patronymiko ta guzti agertzen da: Pero Martoloyz, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 369 orr.), Vidaorre-n.
Como se puede ver, entre las abundantes variantes de Bartolome también está Bertol, así que queda la duda de si los testimonios corresponden a un único topónimo o a dos. Si era un topónimo, los hablantes sabían que los dos antropónimos están relacionados y que Bertol era una variante del más completo Bartolome. Es posible que en un contexto formal se usase el nombre Bartolome y en otros se escogiese a Bertol, para nombrar a la misma persona. Si fue el mismo topónimo, esa sería la hipótesis la verosímil, ya que los dos testimonios tienen una diferencia de pocos años.

miércoles, 4 de diciembre de 2024

El topónimo Bartolomesolo

 De este topónimo alavés hay un testimonio del siglo XVIII en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:

BARTOLOMESOLO, 1712, heredad en Echabarri Urtupiña.
El topónimo se parece bastante a otro topónimo alavés, Bartolosolo. Ambos tienen la misma estructura y los elementos son similares, el antropónimo Bartolomé y el nombre común solo, variante occidental del más extendido soro 'heredad'. Bartolomé y Bartolo son el mismo nombre, solo que el último muestra una forma contraída. Hay más información del antropónimo en la entrada sobre el topónimo Bartolosolo.

viernes, 8 de noviembre de 2024

El topónimo Bortoluanea

Bortoluanea es un caserío de Hernani. El testimonio más antiguo del nomenclátor oficial es del año 1857,  Bortoluánia. El resto de testimonios tienen un nombre muy similar, lo mismo que pasa con el del libro de Iñaki Linazasoro Caseríos de Guipúzcoa, con un testimonio de la parte final del siglo XX:

BORTOLUANEA (prop.)
BORTOLUANEA BORDA (prop.)
En la parte final del topónimo están -(r)en y el artículo, modificados un poco. En la base está el antropónimo *Bortolo, una forma contraída del antropónimo Bartolome. La vocal final cambió por influencia de la siguiente vocal: oa > ua. Pero antes de eso la vocal de la sílaba intermedia del antropónimo había cambiado, posiblemente por asimilación, e-o > o-o. Lo mismo habría pasado con el topónimo Xertolo, que en la base contiene al hipocorístico *Xertolo, creado a partir de Bertolo. Además, una forma oral de ese topónimo es Xortolo, donde se puede ver la asimilación citada.
Resumiendo, de una forma contraída del antropónimo Bartolome se creó primero Bertolo y luego *Bortolo.

viernes, 30 de junio de 2023

El topónimo Xertolo

 Xertolo es el nombre de una casa en Luzaide/Valcarlos.
La información sobre este topónimo se ha tomado de la base de datos EODA de Euskaltzaindia, donde se puede ver que los testimonios más antiguos son de finales del siglo XIX:

sertolo (1886)
sertoloc (1887)
xertolo* (1996)
xertólo (1992-1999)
xortólo (1992-1999)
Los dos últimos son formas orales, en los que se puede ver que ocurrió una asimilación vocálica: e-o > o-o. Posiblemente la última vocal tuvo algo que ver en el cambio.
El nombre a analizar es Xertolo y la consonante inicial puede indicar que se trata de un antropónimo hipocorístico, de la misma forma que en el topónimo Xapalonea estaba el antropónimo *Xapalo. En el caso de Xertolo se habría sustituido el fonema /b/, por lo que el antropónimo inicial sería Bertolo, una variante del más completo Bartolomé. En este blog se ha examinado algún otro topónimo formado por un hipocorístico de Bartolomé, como  Bartolotxonea y Bartolotxuena. En éstos, el matiz hipocorístico se ha realizado añadiendo sufijos diminutivos, -txo y -txu.

viernes, 24 de marzo de 2023

El topónimo Ortilopitza

 Ortilopitza es el nombre de una casa en Sara, en Lapurdi. Los testimonios más antiguos son del siglo XIX y se han tomado de la base de datos EODA de Euskaltzaindia:

Ortholopitzbeherea (1839)
Ortholopitzgaina (1839)
Ortolopitz-beheria (1962)
Ortolopitzgaina (1962)
ortilopitza (-a) (2006)
ortilopitza (-a) (2008)
ortolopitz (2005)
Se han puesto todos los testimonios para poder observar la evolución. Así, durante largo tiempo fue Ort(h)opitz, pero en el siglo XXI aparece Ortilopitza que es el nombre oficial.
De conocer únicamente la forma actual sería de análisis sencillo, con el NP Orti + Lopitz, patronímico y el artículo. Los testimonios antiguos desmontan esa etimología.
La etimología que se propondrá aquí necesita varios cambios, pero así podrá explicar el nombre completamente. Para empezar, el único elemento que cambió fue el primero, el antropónimo. En vez de ser Orti fue Bertol(o), forma acortada del antropónimo Bartolome. También existe Bartolo, alguno de sus hipocorísticos ha dejado rastro en la toponimia, como muestran Bartolotxonea y Bartolotxuena.
A. Irigoien en su libro Pertsona izenak euskaraz nola eman dio algunos ejemplos de Bartolome y sus derivados:
1.27. BARTHOLOMEO (Leiç.), BARTHOLOME, BARTOLO (euskaldunen artean zahar arrunt laburtua)
[..]
Ikus XIV menderako BERTHOLOMEO, BERTOLOMEY (dobletea), BARTOLO, eta MARTHOLO, BERTOLO, BERTOLOT, BERTOLOTA, BERTHOLOMEA, azkenengo biak emakume-izenak, BERTOLON / BERTULON / BARTULON, BERTOL, Nafarroan: Bertholomeo Johan, (1366, PN-XIV, F.Est., 604 orr.); Bertolomey, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 329 orr.), Sartaguda-n; Bartolo Ordina, (1330, PN-XIV, F.Est., 291 orr.), Artaxona-n; Martholo d’Arruaçu, (1366, PN-XIV, F.Pamp.-Mont., 608 orr.), Esteilla-n (48); Bertolo Cualet; Bertolo Somberria, (1330, PN-XIV, F.-Est., 294-295 orr.), Artaxona-n; Bertolot, fijo de Bertolomeo, (1330, PN-XIV, F.Est., 259 orr.), Sant Adrian-en; Bertolota, fija de Gil Pardo, (1330, PN-XIV, F.Est., 240 orr.), Beruinçana-n; dona Bertholomea de Calchetas, con sus fillos, (1366, PN-XIV, F.Tud., 440 orr.), Tudela-n; Bertolon, yermo de Sancho Surra, (1330, PN-XIV, F.Est., 299 orr.), Artaxona-n; Bertulon, su cuynado; Bartulon, su yermo, (1330, PN-XIV, F.Est., 298 orr.), Artaxona-n; Bertol, fi de Pero Martiniz, (1350, PN-XIV, L.Mon.Est., 328 orr.), Sesma-n; Berthol [sic], (1366, PN-XIV, F.Est., 599 orr.), Azedo-n.
De ser correcto lo propuesto, ocurrieron varios cambios antes de ser escrito, si originariamente se unieron Bertol(o) + Lopitz, se crearía algo como *Bertolopitz, donde hubo una haplología, fusión entre la última sílaba del antropónimo y la primera del patronímico. Después hubo una asimilación vocálica, e-o > o-o, creándose *Bortolopitz, se conocen ejemplos de esa asimilación en palabras como hogoi '20', desde el general hogei. Por último, se perdió la consonante inicial, ocurre a veces cuando comienzan con bo-. Así se creó Ort(h)olopitz, que posteriormente también cambió, quizás por etimología popular.

viernes, 6 de mayo de 2022

El topónimo Bartolotxuena

 Entre los caseríos de Galdácano/Galdakao está el llamado Bartolotxuena.
En el trabajo Relación toponímica general de Galdácano hay algunos testimonios del siglo XX y algunos topónimos derivados, también el monte llamado Bartolotxulanda:

Bartolochuena: Heredad de Gumucio.
Bartolochuenalde: Monte, zona de Gumucio.
Bartolochuenalde-Chiquerra: Monte, zona de Gumucio.
Bartolochulanda: 1944, monte, zona de Erleches.
Bartolochulanda-Chiquerra: 1944, monte de Erleches.
La base de Bartolotxuena y Bartolotxulanda es el antropónimo *Bartolotxu, hipocorístico formado a partir del antropónimo Bartolo, como el antropónimo *Bartolotxo, base del topónimo Bartolotxonea, pero si en este último el sufijo era -txo, en  *Bartolotxu el sufijo es -txu. Estos hipocorísticos no aparecen en el libro de P. Salaberriren Izen ttipiak euskaraz, pero hay uno con la misma estrcutura, p. 221:
Matrolotxu (Martolo, Matrolo ‘Bartolo’): Matrolochu (Unamunok darabil, Knörr, 2002: 615).
En este hipocorístico han ocurrido varios cambios, por una parte, la consonante inicial ha cambiado, como tambien ha pasado con la palabra marka 'barca'. Además, ha ocurrido una metátesis, ya que la vibrante ha cambiado de sitio.
Gracias al topónimo Bartolotxuena se puede demostrar la existencia del antropónimo hipocorístico *Bartolotxu, muy similar a *Bartolotxo y también a Matrolotxu, a pesar de las evidentes diferencias.

miércoles, 4 de mayo de 2022

El topónimo Bartolotxonea

 Se conoce un testimonio de este topónimo de mediados del siglo XIX, del libro de Juan San Martin Eibar eta Elgetako toponomastika, p. 112:

Bartolotxonea
1857, casa Bartolochoenea (Nomenclátor).
Aunque sea un solo testimonio, es de análisis sencillo, estando en la base el antropónimo hipocorístico *Bartolotxo, formado por el antropónimo Bartolo más el sufijo diminutivo -txo.
Bartolo es la forma acortada de Bartolome, conocido en el País Vasco desde la Edad Media, de origen bíblico, que se difundió por Europa por la acción de la iglesia católica.