lunes, 24 de abril de 2023

El topónimo Txusenenea

 Este topónimo donostiarra no parece que haya llegado a la época actual, pero ha dejado algunos testimonios en los siglos anteriores. Los más modernos se encuentran en el trabajo Donostiako toponimia, y son de mediados del siglo XIX:

Chusenenea Aundi (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2).

Chusenenea Chiqui (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Susenaene-chíqui (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1).
Hay dos testimonios anteriores, de finales del siglo XVIII. En el trabajo titulado Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775, de Luis Murugarren, BAP, 1980, Chusenarenechiqui [...] Chusenarene maior.
Hubo dos topónimos, Txusenenea Aundi y Txusenenea Txiki, que en los testimonios del siglo XVIII aparecen más completos, que serían Txusenarenetxiki y *Txusenarenea(u)ndi. Para diferenciar ambas casas se utilizaron los adjetivos ha(u)ndi 'grande' y txiki 'pequeño'. Como en muchos nombres de casas, se encuentran -(r)en + -a, pero el mayor interés lo tiene el elemento inicial, el nombre *Txusen. En muchos casos suele ser un antropónimo, aunque también se conocen con nombres de profesiones. En este caso se trataría de un adjetivo, convertido en apodo, txusen, que sería una variante de xuxen, que a su vez sería una variante hipocorísticoa del adjetivo zuzen 'recto; correcto'. La segunda acepción sería la más adecuada para un sobrenombre:
[...]
2. (AN, L, BN, R, S ap. A ; Gèze (xü-)), txuxen, txuzen. (Aplicado a personas). Recto, honesto, justo. "Juste" Gèze. "Probo, justo" A.
Es raro ver palabras como esa en toponimia, pero la abundancia de casas en Donostia/San Sebastián da la oportunidad de que haya topónimos como ésos, posiblemente los únicos formados por los adjetivos xuxen o txusen.

El antropónimo Xangillu

 Este antropónimo hipocorístico aparece una vez en el libro Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537), doc. 59, del año 1500:

Oyanguren de Xangillu tiene vna casa en el camino d’Oyarçun; alinda con Juane d’Arreche.
Según parece, en este nombre ha habido una fusión de sufijos, por una parte -ko o -ki, y después -illu. Este último no es nada común, pero tampoco es desconocido, como se puede ver en los antropónimos Txopillo y Zabardillo. En la base estaría el antropónimo Joan, pero con la variante *Xan. Por tanto, *Xan 'Joan' + -ki (o -ko) + -illu: Xangillu. Se puede destacar la silbante inicial, que parece una fricativa. Se trata de un fenómeno que ocurre en diferentes zonas de habla vasca, como muestra el antropónimo Xanto, que sería la base y único elemento del topónimo Xanto, en el Baztan.

miércoles, 19 de abril de 2023

El topónimo Bernategi

 Bernategi es el nombre de un caserío de Donostia/San Sebastián. Hay más testimonios en el trabajo Donostiako toponimia, también un topónimo derivado:

BERNATEGI: Benartegui Aundi (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Bernategui aundi (1860,
D.U.A.-D-7-1-P.), Bernátegui-aúndi (42) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Bernátegui-aundía (1864, Casa de labor, N.P.G. 64 orr.); Benartegi (1989, D.U.T.B.). 64-14-3, m. I-3.

Bernategui chiqui (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Bernátegui-chíqui (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1).

Benartegui Chiqui (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Bernátegui-chiqui (1864, Casa de labor, N.P.G. 64 orr.).
Hay un testimonio anterior, de finales del siglo XVIII, que no aparece en el trabajo anterior. En el trabajo Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775, de Luis Murugarren, BAP, 1980, Bernategui menor.
Este último testimonio nos lleva hasta el siglo XVIII. El topónimo tendría dos elementos, el último el sufijo -tegi 'lugar (cubierto)', abundante en toponimia, principalmente en oiconimia. Siendo un nombre de casa, es normal que en la base haya un antropónimo, que podría ser Bernat, que también estaría en los topónimos Bernalena y Bernalsoro, con la variante Bernal. Ésta podría ser una variante disimilada de Bernar, forma simplificada de Bernard, con pérdida de la consonante final.
Se menciona este antropónimo en el trabajo de K. Mitxelena y A. Irigarai Nombres vascos de persona:
Bernat Bernardo: Mossen Bernat echepare Dech. quien en la dedicatoria de su obra, de tono más elevado, se llama a sí mismo bernard echeparecoa y llama a su amigo Bernard Lehete. Dim. Beñat: cf. b.-nav. Eñaut dim. de Arnaut, b.-nav. sul. Allande, Ellande, Arnalde. También con disimilación Betran Beltrán, dim. Bettan, Pettan.

El antropónimo Mitxelki

 Este antropónimo aparece en los documentos antiguos de Hondarribia, en el libro Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537), doc. 20, del año 1499:

... Estebe de Artalecu y Chebo d’Arançate e Martie de Larreandi y Juanecho de Aguinaga e Juanicot, hijo de Nicolás de Arbelaiz, y Estebe Luçea y Domingo de Lascoayn y Juanot Luçea e Domingo de Michelqui e Martie de Larreandi y Chebo de Guillermo y Marticho de Leguia e Sabat de Astigar y Sabat, carniçero, y Martín de Larreandia, vezinos de Yrun Vrançu...
Hay otro testimonio en el doc. 26, del año 1499:
Vista por mí una pesquisa fecha contra Martín de Moniorte y Martín de Aldabe, jurado, e Juan de Gabiria e Juanes d’Ibargoyen e Juanes d’Astigar e Martín rrementero e Miguel rrementero e Juanot, fijo de Nicolás de Arbelaiz, y Chebo de Guillermo e Martín de Iguiniz y Marticho de Leguia e Juanot Luçea e Juaneto de Michelqui, Sabat d’Astigar y Sabat carniçero y Martín de Larreandi y Quatroxe, Machico de Alcaya[ga], Juanes d’Oyanguren dicho “Moço”, Domingo de Goyçueta, Domingo de Lascoayn...
Los dos, Domingo de Michelqui y Juaneto de Michelqui, eran vecinos de Irun y es posible que el nombre Mitxelki, fuera el del padre de los dos mencionados, quizás el mismo hombre.
En el libro de P. Salaberri Izen ttipiak euskaraz, aparece ese nombre, en la p.139:
Mitxelki (Mitxel). Ardatz Itzagaondoko Michelquirena etxe izenaren oinarrian dago (1770, Au.p., 43, 26); agirietan oikonimo hau berau urte batzuk lehenago, 1726an, Michelqui da.
Salaberri presenta un testimonio, toponímico, que fue primero Michelqui y después Michelquirena, en el siglo XVIII. Siendo los testimonios de Hondarribia del siglo XV, serían los primeros, por lo menos, hasta que no aparezca alguno anterior.

lunes, 17 de abril de 2023

El antropónimo Matxindo

 Este antropónimo aparece una vez en el libro Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537), en el doc. 34, del año 1499: Sab]at de Machindo, gabarrero.
En el libro de P. Salaberri Izen ttipiak euskaraz hay algún testimonio, p. 108:

Matxindo (Matxin). Gaintzako 1568ko Machindo-n dago (HA.p., 2), eta Aldazko 1726ko Machindena-n ere bai, antza duenez.
Salaberri da dos testimonios toponímicos. Por tanto el de Hondarribia sería el primero, aunque el Matxindo mencionado posiblemente sea el nombre del padre.
Se trataría de un antropónimo hipocorístico y es posible que se explique como lo hace Salaberri, aunque otro posible análisis sea: Matxi + -ndo, donde el sufijo hipocorístico que aparece también en el más conocido Otsando, que es la base de los topónimos, Otsandola y Otsondoa.
Matxi sería un hipocorístico de Marti, base también de Matxiki, por lo que un examen como el aquí propuesto no tendría mayor obstáculo.

El antropónimo Matxiki

 Matxiki es un antropónimo hipocorístico y su testimonio más antiguo con la forma Matxiki parece estar en el libro Colección Documental del Archivo Municipal de Hondarribia. Tomo IV (1499-1537), doc. 59, de cerca del año 1500:

... de la vna parte e de la otra parte el mançanal de Machiqui; podrá baler çinquenta florines d’oro. Viene a cada vna parte çinquenta florines.
En el libro de P. Salaberri Izen ttipiak euskaraz se menciona ese nombre y se dan algunos testimonios antiguos, pp. 137-138:
Matxiki, Matxike (Matxi): «a Machin de Muru e a Miguel de Aravaolaça e Joandegui de Vergaraeche e Machique Teyeria» (sic) (Legazpi–Segura, 1483, Aierbe, 1993, 35, 130. or.). Luzaiden 1726an orain ezezaguna den Machiquirena etxe izena azaltzen da, eta badaiteke hemen ere Matxiki izatea; kontuan har, edozein modutan, herri honetan Maittipi (Mari(a) + ttipi) oraino bizirik dagoela.
Los elementos del hipocorístico son dos, en la base está Matxi, que es a su vez un hipocorístico de Martin, o más concretamente de su variante vasca Marti. Además tendría el sufijo -ki, que también está en el hipocorístico Txaxiki, que también es un hipocorístico en su base, creado a partir del antropónimo femenino Grazia.
El Matxiki de Hondarribia sería el primer testimonio de ese hipocorístico, algo anterior es el Matxike mencionado por Salaberri.

viernes, 14 de abril de 2023

El topónimo Perratzallene

 Perratzallene es un caserío de Astigarraga. Hay un testimonio de la segunda mitad del siglo XX en el libro de Iñaki Linazasoro Caseríos de Guipúzcoa:

PERRATZALLENE (transf. en viv.)
No hay más testimonios antiguos, pero el topónimo se entiende bien, estando en la base el nombre ferratzaile 'herrador', después -(r)en + -a, comunes en nombres de casas.
La diferencia en la consonante inicial es normal, en amplias zonas del territorio vasco es la variante con p- la usada.
Actualmente esa profesión está casi desaparecida pero no hace muchos tiempo era bastante común y el topónimo examinado es una muestra de esas épocas anteriores.