miércoles, 20 de octubre de 2021

El topónimo Lopeigertu

 De este topónimo hay un único testimonio, de finales del siglo XVIII, del libro Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII:

Lope Iguertu [N, TO]
Lope_Yguertu (la casa de) [Erandio (uarrio de)], Erandio, a.1796, FogVizcayaMs.
Aunque se trate de un solo testimonio, se puede analizar tal como está y puede dar información interesante, además de su etimología. Estaría formado por dos elementos, el antropónimo Lope e igertu, una variante del verbo ihartu 'secar', entendido como el participio, 'secado'. En igertu, ha ocurrido la asimilación i-a > i-e, conocida en algunas zonas vascas. Hay además otra diferencia, hay una /g/ epentética donde anteriormente hubo una aspirada. De hecho, la variante igartu está bastante extendida, también un derivado como igartza. Tanto ihar 'seco' como ihartu 'secar, secado', son comunes en toponimia, por ejemplo, en el topónimo Lasiar en la base estaría lats 'arroyo' y después, ihar.

lunes, 18 de octubre de 2021

El topónimo Emereta

 Emereta es un paraje de Asparrena, por lo que se trata de un topónimo alavés.
Hay testimonios antiguos en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses, ya desde el siglo XVII:

EMERATA, 1754, mojonera Gordoa-Luzuriaga.
EMERETA, 1652, anterior.
Además, hay dos topónimos derivados, Emeretagaña "la cumbre de Emereta" y Emeretazulo "la sima de Emereta":
EMERETAGAÑA, 1818, como anteriores.
EMERET-GAÑA, término de la mojonera del despoblado de Ulibarri.
EMERETAZULO, término de la mojonera del despoblado de Ulibarri.
El topónimo tendría dos elementos, el antropónimo Wimara más el sufijo -eta. Ese antropónimo se puede encontrar, por ejemplo, en el topónimo vizcaino Kimera. En el topónimo alavés se perdió el fonema inicial, la /w/ se pudo adaptar de varias maneras y una era su pérdida. Después se asimiló la sílaba inicial, por influencia de la segunda: i-e-a > e-e-a.
Para el sufijo hay dos posibilidades, que se trate del sufijo abundancial, aunque no sea adecuado que acompañe a un antropónimo y la otra, que tenga un significado locativo, es decir, que se exprese como el lugar de Wimara. No se debe olvidar una tercera posibilidad, el sufijo hipocorístico -eta, en el topónimo Otsoeta podría estar el antropónimo Otxoeta, surgido a partir del antropónimo Otxoa. Si se aplica lo mismo a Emereta, es posible que existiera el antropónimo *Emereta, pero no se le conoce testimonio alguno, lo que no implica que no pudiera existir.
Resumiendo, en este topónimo estaría el antropónimo Wimara y en la parte final el sufijo -eta, posiblemente con valor locativo, aunque no se pueda dejar de lado otra posibilidad.

El topónimo Galzuriz

 Entre los topónimos antiguos de Estella/Lizarra estaba Galzuriz, conocido por testimonios de los siglos XIII y XIV.
La documentación del nombre se debe al trabajo de José María Jimeno Jurio Estella/Lizarra. Toponimia, p. 147:

 El topónimo muestra variantes: Galçurit, Galçariz, Galçuriz y también Galcurritz. La forma más cercana a la original sería Galzuriz, siendo el resto cacografías, errores cometidos al escribir, copiar o leer el topónimo.
El topónimo tendría dos elementos, la palabra compuesta galtzuri y el sufijo -tz(e), que da el valor de abundancia.
Galtzuri no ha dejado mucha documentación, pero tampoco poca:
galzuri.
1. (V-arr-oroz), galtxuri (AN; Lar, Izt C 44 y Lcq 174; galxuri H), gari-zuri (Lar (+ txuri), Lcq 173 (txuri), H (xuri)). Ref.: A (galzuri, galtxuri, gari).
"Candeal, trigo que hace el pan muy blanco" Lar. "Escanda, escandia, escaña, especie de trigo, galtxuria, gari zuria " Ib. "Albarigo o albarejo, trigo muy blanco, gari txuria " Ib. "Escanda, trigo desbarbado, el mejor" A s.v. gari. Cf. VocNav: "Galchuria: [...] escanda común (Valle de Bertizarana)". v. galbera, gainzuri (4), TXORI-GARI.
Baiña garian eta galtxurian etzuen kalterik egin. Ur Ex 9, 32. Gari-uzta, galtxuri mardula eta buruxkadun landarak biltzeko. 'Épeautre robuste' . Ibiñ Virgil 74. Galtzuri orailla erein dezakezu. 'Épeautre blond'. Ib. 71. Ogia gari-zurizkoa. "El pan candeal". Berron Kijote 48.
2. "Galtxuri (G-to), grano de trigo con su cascabillo" A.
Como se ha escrito, se trata de una palabra compuesta, con gal- como variante en derivación de gari 'trigo' y zuri 'blanco'. Según parece, el testimonio más antiguo se encuentra en el diccionario de Larramendi, del año 1745. Por tanto, el topónimo  Galzuriz adelantaría 463 años a la primera aparición de galtzuri.

viernes, 15 de octubre de 2021

El topónimo Antzarrigartu

Es un topónimo de Arrasate/Mondragón, los testimonios más antiguos son del siglo XV. Del libro Arrasateko toponimia se ha recogido toda la información sobre este topónimo, pp. 418-419:


El topónimo tiene dos elementos, antzara 'ganso, oca' y el participio ihartu 'secado'. Ambos son variantes ya que en el topónimo aparecen como antzar e igartu, pero en el caso del participio, iartu es la primera variante que aparece en los siglo XV, XVI y a comienzos del XVIII. Después, igartu se generaliza, haciendo desaparecer la variante antigua. En la base está antzar, la forma occidental de antzara, usada tanto en Bizkaia como en Gipuzkoa.
El significado del topónimo parece claro, ya que los elementos que lo forman así lo son, pero es difícil de entender. Antzar podría ser un ave o el apodo de alguna persona. Para explicar el segundo elemento, el topónimo Beatxurtu, que antes fue Berasiartu, el lugar "secado" de alguien llamado Beraxa. Quizás en el topónimo Antzarrigartu ocurrió algo parecido.

El topónimo Zigorrola

 Entre los abundantes topónimos de Arrasate/Mondragón, está Zigorrola. Tiene muchos testimonios, los más antiguos son del siglo XV. En el libro Arrasateko toponimia está la siguiente información, en las páginas 293-294:



 El más antiguo es Çihorrola (1452), muy cercano es  Cigorrola (1457). En los siguientes testimonios de ese siglo aparece como Çiorrola (1462, 1475, 1475) y así duró unos cuantos años hasta el siglo XIX, donde empezaron a escribirse Cigarola, Cigarrola y fue esta última variante la que se impuso completamente en el siglo XX. Quizás por influencia de zigarro 'cigarro', por etimología popular.
Los elementos del topónimo son dos, zigor 'palo; castigo, paliza' y ola 'cabaña; ferrería'. Zihor no es desconocido, fue usada por Leizarraga en el siglo XVI:
Orduan thu egin ziezoten begithartera, eta bufeta zezaten, eta berzék zihorréz ukhaldi eman ziezoten. Lç Mt 26, 67
El testimonio más antiguo de zigor recogido por el Diccionario General Vasco es el nombre Diego Çigor de Leçama (1475). Por tanto, Zigorrola sería el primer testimonio de zigor, 23 años anterior. Además, ese testimonio mostraría que en la palabra hubo una variante con aspirada, aunque pronto fue reemplazada por una oclusiva velar sonora.

miércoles, 13 de octubre de 2021

El topónimo Irametazabal

 Este topónimo era de la zona de Ziortza, en castellano Cenarruza. En el libro La Colegiata de Santa María de Cenarruza 1353-1515 aparece el único testimonio, doc. 60, año 1512: Juan Perez abad de Yrametazabal.
El topónimo contiene dos palabras, la compuesta ira-meta 'montón de helecho en forma de cono' y zabal 'ancho; lugar amplio'.
Lo más interesante es la palabra ira-meta que, según el Diccionario General Vasco, tiene un único testimonio, del diccionaro de Azkue, de comienzos del siglo XX. Por tanto, este topónimo adelantaría cerca de 500 años la primera aparición de ira-meta.

El topónimo Mojategi

 Mojategi es un caserío de Arrasate/Mondragón, conocido desde el siglo XV. En el libro Arrasateko toponimia hay unos cuantos testimonios, recientes y antiguos, pp. 280-281:



 El topónimo contiene dos elementos, moja 'monja' y -tegi 'lugar (cubierto)'. Según el Diccionario General Vasco, la variante moja empieza a usarse a finales del siglo XIX, pero en este topónimo aparece moja en los años 1475, 1566 y 1773. Monja, en cambio, en los años 1475, 1535, 1731, por lo menos. Es posible que en algún testimonio de moja haya habido algún problema de transcripción, pero es posible que la variante moja haya aparecido bastante antes de lo que se cree.
El topónimo nos da el primer testimonio de moja, los Monjategui, Mojategui del año 1475. De acuerdo con el Diccionario General Vasco, el primero en usar la palabra fue Lazarraga, en la segunda mitad del siglo XVI: Zegaiti monjea iñox eztago / baize au edo ori pensaetan...
El topónimo Mojategi nos da un testimonio bastante antiguo de la variante moja y el primero de esa palabra en general, adelantando cerca de 100 años al testimonio de Lazarraga.