martes, 16 de julio de 2019

El topónimo Otxanda

Se trata de un topónimo donostiarra, que duró varios siglos. El primer testimonio sería de 1775 y aparece en el trabajo de Luis Murugarren titulado Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775, publicado en la revista BAP, p. 392.
La posterior información ha sido tomada en un trabajo de 1995, Donostiako toponimia, donde parece ser que todavía se mantenía la casa llamada Otxanda:
"*OTXANDA: Ochanda (1814-1851, O.P.A., H-622, 47 r.), Ochanda (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Ochanda (1860, D.U.A.-D-7-1-P.), Ochánda (20) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Ochanda (1864, Casa de labor, N.P.G., 68 orr.); Otxanda (1989, D.U.T.B.). 64-13-3, m".
Siendo nombre de una casa, normalmente suele haber un antropónimo en la base y un sufijo de posesión, -(r)en + -a, que toma diferentes variantes en la geografía vasca. Pero en este topónimo no hay nada semejante y es el antropónimo, sin ningún otro aditamento el que forma el topónimo, como ocurre una y otra vez en toponimia y en topónimos examinados en este blog, como Liketi y Gendul, por mencionar unos pocos.
Sobre el antropónimo Otxanda escribió K. Mitxelena en el libro Apellidos vascos:
"510. —Otxanda fem. de Otxoa: Doxandabaratz (Usandevaras, Usandivaraz), Ochandategui, Oxandaberro. El suf. -(a)nda es el mismo de oillanda «polla», de oillo. Una forma masc. en -o, debida sin duda a influencia románica, en Ochando: Oggando de Villa Porchera (CSM 174, 1055), etc.".
La opinión que se mantiene en este blog es diferente, ya que aunque es posible que en algún tiempo fuera Otxanda es correlato femenino de Otxoa, posiblemente la pareja de nombres anterior debió de ser Otxando-Otxanda, aunque los testimonios de Otxando son escasos (en total no llegan a la docena), por lo que pasado un tiempo el par femenino de Otxoa pudo ser Otxanda. Luego los dos desaparecieron, como lo había hecho Otxando anteriormente.

martes, 9 de julio de 2019

El topónimo Usanits

Usanits en un topónimo bajonavarro, de la localidad de Bidaxune, en francés Bidache. Usanits fue recogido a comienzos del siglo XIX. La información sobre este topónimo se ha tomado del trabajo de J-B Orpustan Les noms des maisons de Bidache au début du XIXe siècle, p. 9:
"Usanits : bien que l’apparence de ce nom soit très basque, il n’est guère explicable sous cette forme sans doute déjà altérée. Un nom de personne « Ucian(d) » d’ailleurs inexpliqué et cité en région gersoise du IXe au XIe siècle avec un suffixe patronymique serait assez improbablement maintenu ici."
El análisis que se va a presentar aquí es diferente, tomando como base el antropónimo Otxando. Su patronímico tiene numerosas variantes, entre ellas Otxandiz y esa puede ser, fundamentalmente, Usanits.
Han ocurrido varios cambios, como o- > u-, que no le es extraño a Otxando, teniendo en cuenta a Uxando y Usanditzaga, tratados en este blog. Otro cambio le corresponde a la nasal, donde se ha simplificado el grupo nd. Este cambio no es común, pero se conocen en toponimia varios ejemplos, como el del pueblo navarro de Lana, donde A. Irigoien consideraba que tenía origen en landa 'campa'.
Quizás, la primera silbante muestra que el nombre original era Otsando, de ahí el grafema <s>.
Por tanto, Usanits podría ser un patronímico de Otsando, convertido en topónimo. Pero hay que tener en cuenta que en numerosos topónimos hay un final en -i(t)z, que es posible que sea una adaptación del antiguo genitivo latino -is.
Es conocido que el sufijo de patronímico vasco -i(t)z tiene el mismo origen desde el latín, ya que ambos tiene un uso que marca la propiedad, en un caso de los hijos, con el patronímico, en otro de lugares, que será que que aparece en los topónimos con final en -i(t)z.

El topónimo Usanditzaga

Es Usanditzaga un topónimo, más concretamente un caserío, de Azpeitia (G).
El primer testimonio recogido aparece en el libro de Isasti titulado Compendio de la historia de Guipuzcoa, en la p. 114, entre las "casas solariegas" de Azpeitia se menciona a Usandizaga.
Otro testimonio más cercano a la actualidad es el del libro de Iñaki Linazasoro Caseríos de Guipúzcoa, de la segunda mitad del siglo XX, con el caserío Usandizaga en el "Loyola ballara" o "valle de Loiola"
A la hora de realizar un análisis etimológico, se necesita una identificación de los elementos conocidos, que en este casos partiría de la parte final, así en usandiz-aga se encuentra el sufijo -aga, que denota pluralidad o simplemente tiene un sentido locativo, que también sería en este caso, teniendo en cuenta el primer elemento.
La parte Usandiz- tiene similitud con un patronímico, y son bastante parecidos los del nombre Otxando. Por ejemplo, entre los documentos de Leire está Lope Ossandoiz, doc. 125, año 1087. O, por poner otro, del libro Colección Documental del Archivo Municipal de Elorrio (1013-1519), Munio Ossandoç de Arroitta, doc. 1, año 1013.
Entre los patronímicos de Otxando hay bastantes variantes como Otxandoiz, Otsandoiz, Otxandiz, Otxandez, Otxandoz, Otsandoz, por mencionar a la mayoría. Así que, volviendo al topónimo estudiado, la estructura Otxandiz + -aga parece bastante evidente.
Por último, la vocal inicial pasó a u-, fenómeno que ocurre con los derivados de Otxando, como el topónimo Uxando.

sábado, 6 de julio de 2019

El topónimo Uxando

Es un topónimo de Hondarribia, en castellano Fuenterrabía, en la parte más oriental de Gipuzkoa. Los datos sobre Uxando se han obtenido del libro Hondarribiko toponimia, p. 867:
"Uxando
Kontzeptua: Itsasbazterra
Iturriak: 1916: Usando y también Oskiroz Geo. (51. or.)
1988: Usando (Oskiroz) Mun.40 (124. or.)
1992: Uxando Elo.
Ebakera: 1992: Uxando Mauricio Arocena
1992: Uxando Antonio Darceles
Adierakideak: Oskiroz"
El testimonio más antiguo tiene un poco más de un siglo, ya que es de 1916. De todas formas, si la etimología que aquí se propone es la correcta, su fecha de creación sería mucho más antigua, quizás de un milenio.
Al examinar el topónimo Otsondoa, entre los testimonios que dio Jimeno Jurio aparece Uxando en el siglo XII, es decir, un homófono del topónimo hondarribitarra.
Parece que entre los derivados de Otxoa había una tendencia, mínima, a cerrar la vocal inicial, o- > u-. Los ejemplos son poco numerosos, pero aunque no sean muchos, son bastante significativos. Lo mismo ocurrió con el topónimo guipuzcoano, el antropónimo Otxando se convirtió en topónimo, como en Artajona, cambiamdo la vocal inicial, de o- a u-.

El topónimo Otxandibar

Otxandibar es un topónimo de Villamayor de Monjardin (N). El testimonio más antiguo es Ochandivar (1572). Bastante más tardíos son Chandibar (1813, 1835) y Chandivar (1895, 1907), siendo el único cambio la pérdida del primer fonema, es decir, una aféresis. Lo mismo le ocurrió al topónimo Otsondoa y en ambos casos la pérdida fue permanente.
En lo que respecta al análisis etimológico, está claro que la forma a analizar es Otxandibar. Como en muchos topónimos vascos, está formado por dos elementos, que en este caso el primero es un antropónimo, Otxando, y el segundo el nombre común ibar 'vega'. Por tanto, lo que en un tiempo fue la "vega de Otxando" ha mantenido el nombre hasta nuestros días, mucho después que Otxando muriera y de que ese mismo nombre desapareciera.
En lo que respecta al antropónimo, también podría ser Otxanda. Ya en el primer testimonio escrito la vocal final del antropónimo se había perdido, lo que deja lugar a la duda. Es posible que esa pérdida refleje que el topónimo fue creado mucho tiempo atrás, o que desde que se creó hasta que fue escrito se perdió el euskera y entonces los cambios sucedieron más rápidamente.

martes, 2 de julio de 2019

El topónimo Otsondoa

Otsondoa es un topónimo de Artajona, vasco Artaxoa, en Navarra. Se trata de un topónimo bastante antiguo ya que sus primeros testimonios se remontan al siglo XII, Osando (1157) y Oxando (1158). Sobre este topónimo. las palabras del artajonés Jimeno Jurio en el trabajo titulado “El euskera en la toponimia de Artajona”:
"OSSANDO, Ossanda, Oxando, Uxando, en el siglo XII. Ochando (Otxando) (1235). Ossondoa (Siglo XVIII). Desde finales del XIX es Osondoa, Osondoba, Osondoba. Actualmente, con supresión de la vocal inicial, se ha generalizado Sondoba".
A este escrito habría que añadir otro testimonio, Osandoa (1573). Posteriormente quedará fijada esa -a final.
A la hora de examinar este topónimo tan interesante puede ser su etimología como analizar los cambios sufridos desde su temprana aparición. La etimología se debe a Alfonso Irigoien que en su trabajo Las hablas vascas de Tierra de Estella y su onomástica (1990) se ocupó de la toponimia antigua de Artajona incluyendo el topónimo que aquí se trata:
"... una peza que est circa de las cortes de Oxando, ad Eneco de Anzteran, donde Oxando es un nombre de persona derivado de otsoa, ‘lat. lupus’, c. 1120, doc. 70, Artajona; una peza de Eneco Extaran iuxta cortem de Ossanda, 1104-1134, doc. 80, Artajona; Peciam de Ossando et illam de Arzambisco [sic], c. 1110, doc. 40, Artajona; illam terram de Arzambrisco [sic], 1111, doc. 42, Artajona; de pecia de Arzambrisco, ..., et de alia ques est in Oxando, 1157, doc. 107, Artajona; pezas in Oxa[n]do, c. 1137, doc. 85, Artajona; una que est in via de Oxando, iuxta peciam de Orti Ez[qu]erra, [sic, Ezerra], alia illa que est iuxta ortum qui fuit de Forz Mazoner, 1158, doc. 121, Artajona; super illam roturam de Oxando que est iuxta peciam de Domicu Zuria, c. 1158, doc. 123, Artajona; illam roturam de Oxando, c. 1173, doc. 130, Artajona..."
Como se puede observar, la forma antigua es igual al NP Otxando, que no necesitó de ningún otro elemento para formar el topónimo, como Liketi, Gendul y Amuña, tratados en este blog.
Queda por mencionar la evolución del topónimo, que en 900 años ha realizado un largo recorrido por los documentos y ha sufrido algunos cambios hasta llegar a su actual forma. Para empezar, en Osandoa (1573), se añadió una -a final, que seguramente será el artículo vasco. Es un fenómeno que es bastante conocido con topónimos navarros. Por otra parte, Ossondoa (1709), es un buen ejemplo de asimilación vocálica: o-a-o > o-o-o. Como ocurrió con el artículo añadido, la asimilación se convirtió en permanente. Posterior es Osondova (1894), con una epéntesis entre las dos últimas sílabas, fenómeno similar al que ocurre en algunas variedades del euskera, donde se interpone una epéntesis entre la palabra y el artículo como en soldadu 'soldado' + -a > soldadua 'el soldado' > soldaduba.
Para finalizar con la larga lista de cambios, Sondoba se generalizó, donde se puede observar una aféresis, donde el fonema inicial del topónimo se pierde. Todos los cambios mencionados se pueden explicar desde el euskera, pero como esta lengua se perdió en Artajona, no es sencillo saber hasta que punto es el euskera responsable de todos los cambios, aunque es evidente que el primero mencionado es seguro, el de la inclusión del artículo en el topónimo. El resto de cambios también se pueden explicar sin problemas desde el euskera.

El topónimo Otsandola

Entre los topónimos de Oiartzun se encuentra Otsandola. Además de la documentación actual, hay testimonios bastante antiguos, que se remontan a la Edad Media, a comienzos del siglo XVI, en el libro Documentación Medieval del Archivo Municipal de Oiartzun. II. Pleito de los ferrones (1328-1514): Osandola, doc. 30, año 1512; Osandola, doc. 38, año 1514 y Osandola, doc. 60, del 1514. Antiguamente era un sel, posteriormente perdió esa función y pasó a denominar el sitio donde se encontraba el sel.
La etimología de este topónimo no tiene ninguna dificultad especial, es conocido que en la Edad Media existía el antropónimo Otsando, por otra parte, al final del topónimo se encuentra el nombre ola "cabaña; ferrería", muy común en la toponimia vasca.
Sobre el antropónimo Otsando trató K. Mitxelena en su libro Apellidos vascos:
"510. — Otxanda fem. de Otxoa: Doxandabaratz (Usandevaras, Usandivaraz), Ochandategui, Oxandaberro. El suf. -(a)nda es el mismo de oillanda «polla», de oillo. Una forma masc. en -o, debida sin duda a influencia románica, en Ochando: Oggando de Villa Porchera (CSM 174, 1055), etc."
Parece que según Mitxelena la evolución seria: Otxoa > Otxanda > Otxando, lo que parece dudoso. Es posible que en un tiempo la considerada forma femenina de Otxoa fuera Otxanda, y así fuese el uso común, pero la evolución que aquí se propone sería Otxoa > Otxando > Otxanda, ya que los testimonios de Otxando son bastante antiguos, incluso aparece en los documentos del monasterio de San Millán de la Cogolla, también en los textos de Iratxe y de Leire. Posiblemente este asunto merecería un examen más detallado, pero ateniéndonos a la cronología, Otxando es más antiguo que Otxanda.
Es digno de mención el hecho de que en los testimonios antiguos tenemos <s>, que seguramente serviría para reflejar lo que actualmente se escribe como <ts>, lo que muestra un problema, ya que es bien sabido que el origen del antropónimo Otxoa es el nombre vasco del lobo, otsoa. En casi todos los testimonios antroponímicos aparece Otxoa, pero los topónimos como Otsandola muestran que el antropónimo era Otsando. Por tanto, posiblemente al principio el antropónimo fue también Otsoa, y sus derivados pudieron conservar la africada, pero poco después se convirtió en Otxoa, como se refleja en las grafias de la época. De hecho, merece comentarse que los topónimos como Otsandola muestran un antropónimo Otsando, pero en la mayoría de los testimonios de ese antropónimo aparece la variante Otxando.
Queda pendiente para otra ocasión el examen para comprobar lo aquí propuesto, que en un comienzo el antropónimo conocido como Otxoa era Otsoa.