miércoles, 31 de enero de 2024

El topónimo Nabarrengose/Navarrenx

 Nabarrengose (en francés y oficialmente Navarrenx y en occitano Nabarrèncs) es una localidad y comuna francesa, situada en el departamento de Pirineos Atlánticos y en la región de Aquitania.
En la base de datos EODA de Euskaltzaindia también aparece, como exónimo, el topónimo Nabarrengose, siendo los testimonios más antiguos los siguientes:

auger de nauarrengs (1200-1250)
nauarrensium (1638)
navarreins (1756-1815)
Son muy posteriores los correspondientes a la lengua vasca, la única diferencia aparece en la velar:
nabarrengosen (1926)
navarrengosen (1946)
nabarrenkosen (1950)
Hay una explicación sobre la forma escogida para su uso en la lengua vasca en el trabajo del año 2006 titulado Euskal Herri inguruko exonimoak (ikermaterialak):
[...]
[Euskal exonimoak, euskara jasoan erabili beharrekoak] Grosclauderen arabera, okzitanierazko izena Navarrencs da. Dassancek euskararako Nabarrengose eta Nabarrenkose dakartza (1966, 11. or.). Gure Almanaka urtekarian Nabarrengosen (1926) eta Navarrengosen (1946) erabili dira alde batetik, eta Nabarrenkosen (1950). Nabarrengose eraren berri ematen du Iratzederrek ere (Etxaide, 1961, 226. or.). Jean Haritschelhar euskaltzainak orobat, Nabarrengose era proposatu du. Aingeru Irigaraik, ordea, Nabarrenkoxe era jaso omen zuen (Etxaide, 1961, 226. or.) eta ahoskabetze horrekin proposatu du halaber Jean-Louis Davant euskaltzainak, sabaikaririk gabe, ordea, hots, Nabarrenkose.
[...]
Los testimonios en lengua vasca muestran un nombre más largo y, según la etimología que será propuesta, más completo, ya que es más próximo a su forma original.
Es evidente que el topónimo tiene un comienzo similar a nabar/nafar 'navarro', aunque el resto no es demasiado claro.
Partiendo desde la forma vasca, restando la -e paragógica, queda un topónimo con un sufijo -oz, que es bastante habitual en ambas vertientes del Pirineo. En la parte sur, de habla romance, en parte de Navarra y Aragón está bastante difundida la variante diptongada -ués. Como ocurre con otros sufijos comunes en toponimia, en la base estaría un antropónimo, que en el topónimo estudiado debería ser nabarrenko-. Esto se puede analizar desde la onomástica vasca, donde se puede ver a nabar, nombre común y antropónimo y al sufijo diminutivo -nko. Uniendo ambos elementos se creó el antropónimo hipocorístico *Nabarrenko, que no está documentado, pero que muestra su existencia a través del topónimo examinado. El sufijo -nko no está muy extendido, pero se conocen algunos ejemplares, como el antropónimo Otsanko. El sufijo tuvo una variante con la velar sonorizada, como la que aparece en el antropónimo Otsango. Según parece, -nko sería la forma más antigua, que se conservó en la zonas laterales.

lunes, 29 de enero de 2024

El topónimo Frantxo

 De este topónimo alavés se conoce un testimonio, de mediados del siglo XX que se encuentra en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:

FRANCHO (Pieza de...), término de Lagrán.
Conociendo la antroponimia vasca, parece ser un hipocorístico del antropónimo Francisco y en el libro de Patxi Salaberri Izen ttipiak euskaraz aparece un nombre similar, p. 55:
Frantzisko, Frantzisku, Frantziska -> Frantxisko, Fantxisko, Frantxiska, Frantxixka, Frantxix, Frantxi, Frantxixko, Frantxisku, Frantxixku, Frantxiko, Maintxika, Prantxisko, Patxiko, Patxiku, Prantxo, Prantxito, Pantxito, Patxito, Patxi, Pantxo, Pantxa, Pantxika, Pantxix, Patxika, Patxo, Patxu, Patxikito, Prakito
Salaberri coloca a Prantxo entre los hipocorísticos de Francisco, muy parecido a Frantxo, siendo el único cambio es el de la conservación del fonema inicial, ya que la mayoría de los hipocorísticos de Francisco muestran una /p/ inicial. Es posible que se trate de influencia del romance aunque es bien sabido que el hipocorístico más común de Francisco es Paco, con /p/.
En el topónimo no hay más que un elemento, que se trata de un antropónimo, en este caso hipocorístico.
Francisco es un nombre muy común en la antroponimia de los últimos siglos y ese uso se refleja tambien en la toponimia, entre los nombres de lugar hay algunos que han sido tratados en este blog, como los topónimos Fraiskozurikoa y Pantxun.

El topónimo Polipaso

 Polipaso es un hostal de Donostia/San Sebastián. En Hernani hay un caserío llamado Polipaso y existe el topónimo derivado Polipasoko erreka.
Además del testimonio actual hay en el trabajo Donostiako toponimia hay algunos más, no muy antiguos:

POLIPASO: Polipaso (1944, sitio, M.D.-H.); Polipaso, Ekaitz, Mendizorrotz (1989, D.U.T.B.). 64-11-8, m.
B-4.
Del topónimo de Hernani hay dos testimonios de la segunda mitad del siglo XX en el libro de Iñaki Linazasoro Caseríos de Guipúzcoa, donde se nombra a dos caseríos, los dos de Hernani, en el barrio de Martindegi:
*POLITBASO (POLIPASO) (en ruinas)
POLITBASO BERRI (prop.)
Estos últimos explican el nombre perfectamente, sin mayor problema, polit 'bonito' + baso 'bosque' > Polipaso. El cambio observado es normal en euskera y parece que el topónimo no es de fecha muy antigua, si todavía en el siglo XX se conservaba la forma original. Polit no sería un adjetivo aludiendo al nombre, baso, sino que estaría usado como apodo de alguien, por lo que no se trata de un "bosque bonito" sino del bosque de alguien apodado Polit.

viernes, 26 de enero de 2024

El topónimo Mingotxo

 De este topónimo de Amurrio, en Álava, hay un testimonio en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:

MINGOCHO, caserío de Amurrio.
En el topónimo hay un antropónimo hipocorístico, no documentado, *Mingotxo. En la base está el antropónimo Mingo, que sería hipocorístico de Domingo, que tuvo uso como antropónimo hasta fechas recientes. En la entrada sobre el topónimo Mingobaso hay más información sobre Mingo. Aparece añadido el sufijo diminutivo -txo, creándose *Mingotxo. Se puede mencionar la curiosidad que el sufijo sea -txo y no -txu, que es su variante en el occidente vasco.
Por tanto, por medio de este topónimo de Amurrio podemos saber de la existencia del antropónimo hipocorístico desconocido *Mingotxo.

El topónimo Prado Mingórtiz

Entre los topónimos de Karrantza/Carranza está Prado Mingórtiz. En el apartado sobre topónimo de la web de la diputación vizcaina hay una breve información sobre el topónimo:
Aparecen dos topónimos derivados, Prado Mingórtiz Bajero y Prado Mingórtiz Ribero. La parte más interesante es Mingórtiz, que parece ser un compesto de antropónimo más patronímico; Mingo, que sería el hipocorístico del antropónimo Domingo, en la entrada sobre el topónimo Mingobaso hay más información. El otro elemento sería el patronímico Ortiz, basado en el antropónimo Orti. En el País Vasco está difundida la variante Urti, que aparece en el topónimo Urtisagasti.
Los topónimos creados a partir de Mingo no son pocos, entre los formados en lengua vasca están Mingobaso, Mingolasa, Mingomadura y Mingoerreka. Los creados en lengua romance también existen, como Fuente de Mingo, que también es de Karrantza.

martes, 23 de enero de 2024

El topónimo Fuente de Mingo

 Entre los topónimos de Karrantza/Carranza está Fuente de Mingo. En el apartado sobre topónimo de la web de la diputación vizcaina hay una breve información sobre el topónimo:

El topónimo ha sido creado en lengua romance, de hecho, Karrantza está en la zona más occidental de Bizkaia, muy cerca de Cantabria.
En el topónimo aparece la palabra fuente y el antropónimo Mingo, que sería un hipocorístico del antropónimo Domingo. En la entrada sobre el topónimo Mingobaso hay más información sobre Mingo, que sería también de origen romance y que pasó al euskera, como se poede observar en los topónimos Mingobaso, Mingolasa y Mingomadura, que son alaveses, mientras que Mingoerreka es vizcaino, no lejos del topónimo carranzano.

El topónimo Arkaburua

 Entre los topónimos antiguos de Lizarra/Estella estaba Arkaburua, documentado desde el siglo XIII. La documentación sobre el topónimo se ha tomado del trabajo de José María Jimeno Jurio Estella/Lizarra. Toponimia, p.  140:

El mismo Jimeno Jurio explicó el topónimo, que es interesante por varias razones. Para empezar, por utilizar el nombre arka y no el nombre compuesto uharka, que está en el topónimo Uarkape, entre otros topónimos. Por otra parte, este arka toponímico sería el primer testimonio de esa palabra ya que el que aparece en el Diccionario General Vasco es el del dicconario de Landucci, del año 1562. Por tanto, el arka del topónimo Arkaburua se adelantaría en 267 años.

viernes, 19 de enero de 2024

El topónimo Mingomadura

 De este topónimo alavés hay dos testimonios, uno de la segunda mitad del siglo XX, del libro de José Antonio González Salazar Cuadernos de toponimia 2 Montaña alavesa, p. 45:
Municipio: Maestu. Toponimia de Maestu

48.— Mingomadura
El otro, de comienzos del siglo XIX, recogido del libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:
MINGOMADURA 1825, término de Maestu.
El topónimo es antiguo y para el siglo XIX también lo sería seguramente. El topónimo tendría dos elementos, en la base el antropónimo Mingo, que sería un hipocorístico del antropónimo Domingo, en la entrada sobre el topónimo Mingobaso más información sobre este antropónimo.
El último elemento es la palabra madura, variante de la más conocida padura 'lugar pantanoso', que también aparece en el topónimo Madurazar.

miércoles, 17 de enero de 2024

Los topónimos Eredade y Eredadegañeta

 Eredade es un paraje que está entre Segura y Zerain. Eredadegañeta, en cambio, fue un campo alavés, que aparece en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:

EREDADEGAÑETA, 1778, labrantío de Ordoñana.
En la base de los dos topónimos está la palabra heredade:
heredade.
Heredad.
Eta nornaiden eitzi al dionak etsia [...] edo eredadiak. Hual Mt 19, 29 (Samper eredaderik; Dv, Ur lurrak).
Se trata de una palabra que se puede ver frecuentemente en los textos cuando se habla de campos. Así, en el libro mencionado es muy común al explicar los topónimos:
ABADESOLOA, 1697, heredad en Armentia.
ABARESORO, 1704, heredad en Salvatierra.
En estos dos testimonios se puede ver que los que se explica en castellano como heredad, aparece en los topónimos como solo/soro, que sería su forma equivalente en vasco. Eredadegañeta sería el primer testimonio de la palabra heredade en euskera, la que aparece en el Diccionario General Vasco es de la segunda mitad del siglo XIX, es decir, un siglo posterior.

lunes, 15 de enero de 2024

El topónimo Antsauri

 Antsauri es un caserío de Orozko. Se ha realizado una búsqueda en la web Dokuklik, donde aparecen los registros sacramentales de la comunidad autónoma vasca. En estos documentos se muestran los registros de bautismo, matrimonio y defunción. Aparecen dos apellidos muy parecidos, Ansauri y Ansouri, ambos con testimonios bastante antiguos pero en poca cantidad:

En el caso de Antsouri la mitad de los testimonios son de Zamudio, por lo que teniendo en cuenta tanto los testimonios antiguos como los modernos Antsauri sería el nombre original pero hay que explicar la variante Ansouri. Normalmente los antropónimos en topónimos no sufren ninguna adaptación que sí ocurre con el léxico común, así en las palabras derivadas de otso 'lobo' aparece otsa-, como en otsail 'febrero', que sería literalmente 'mes de lobos'. Con los antropónimos el nombre se conserva en su forma original, aunque suele haber excepciones, como en el topónimo Beraskaburu, ya que en los testimonios antiguos es Beraskoburua. Lo mismo podría haber ocurrido con el topónimo de Orozko, que en origen fuera Antsouri y que cambiase, pasando a Antsauri. Pero en los testimonios más antiguos aparecen ambos nombres así que es posible que lo más antiguo fuese Antsauri y que algunos hablantes creyesen que la forma original era Antsouri.
Con los datos disponibles no se puede estar seguro si la forma original era Antso o Antsa, es decir, masculino o femenino. El último elemento es huri 'villa' variante occidental de hiri. A diferencia de este último con huri no es raro que aparezca tras un antropónimo.

viernes, 12 de enero de 2024

El topónimo Txuria

 De este topónimo alavés se conoce un testimonio, del siglo XIX, que aparece en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:

CHURIA, 1838, labrantío de Marquinez.
En el topónimo hay un solo elemento, sin contar el artículo. Podría ser el antropónimo hipocorístico Txuria, creado a partir de Zuria, que está formado por el adjetivo zuri 'blanco', que después ha pasado por el cambio z- > tx-, para crear el hipocorístico. Zuri no es una palabra desconocida en onomástica, aparece en los topónimos Andrazuri o Jaunzuriena, por ejemplo.
Por tanto, el terreno recibiría el nombre de alguien con el sobrenombre Txuria.

miércoles, 10 de enero de 2024

El topónimo Aldaeta

 Aldaeta es la base de algunos topónimos de Segura: Aldaetaerdi, Aldaetabarrena y Aldaetagoena, que son caseríos y, además, hay otras dos casas: Aldaetaberri y Aldaetagoenaberri.
Hay un posible testimonio antiguo en el libro Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492), doc. 34, del año 1489:

Martin de Aldaeta, dies maravedis.
Ambos pueblos, Oñati y Segura, no están alejados entre sí y el nombre es igual, por tanto, aunque el testimonio de Oñati no se corresponda al topónimo de Segura, se le puede hacer el mismo análisis.
El topónimo tendría dos elementos, el último el sufijo -eta, muy común en toponimia. La parte inicial, alda-, no puede ser la variante en derivación de alde 'lugar, lado', ya que al unirse con -eta no cambian las bases. Puede ser adecuada la palabra alda:
2 alda.
"Tablas laterales de la gezuraska y ondaska" GoiBur 226. "Deberán ponerse con la debida perfección las aldas o tablas de los costados" (1752). Ib. 226. v. aldol.
Pero se trata de una palabra con muy poca documentación por lo que la explicación puede venir de otra palabra. Es conocido que en algunos topónimos se pierde la /i/ intervocálica como en Ibaeta. Si se recupera el fonema perdido se obtendría el topónimo *Aldaieta.
En Álava existe el topónimo Aldaieta, que además del sufijo -eta, en la base estaría la palabra *aldai, que en el Diccionario General Vasco se documenta como aldai:
aldai.
"(V-arr-oroz-m), voz con que anuncian los niños el cambio de posición en las 'cuatro esquinas'" A.
De nuevo, no parece una palabra adecuada para convertirse en topónimo. Pero hay otra palabra, que menciona Alfonso Irigoien y que si parece ajustaría bien, del trabajo Las lenguas de los vizcainos: Antroponimia y toponimia medievales, p. 411:

Según Irigoien, la palabra era conocida en Bizkaia y gracias al topónimo Aldaieta se puede saber que también lo era en Álava. Si el origen de Aldaeta es el mismo, se podría confirmar el uso de esa palabra en Gipuzkoa.

lunes, 8 de enero de 2024

El topónimo Manikoetxe

 Este topónimo de Sondika se conoce por un testimonio, del libro Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII:

Manicoeche [N, TO]
Manicoeche (la caseria de) [Goiri (varrio de)], Sondica, a.1745, FogVizcayaMs.
Aunque se trate de un topónimo, se le puede dar una etimología satisfactoria, aunque sean necesarios algunos cambios. El topónimo está formado por dos elementos, el desconocido maniko- seguido de etxe 'casa'. Aunque no es una estructura muy difundida, se conoce la formada por NP + etxe, sobre todo en el occidente, como el topónimo Estebanetxea. Si tenemos la misma estructura, *Maniko sería un antropónimo, desconocido. Es necesario un cambio para poder explicar el nombre, ya que entre las variantes de Joanes 'Juan' estaba Manex y así se podría explicar *Maniko. De hecho, existe el topónimo Manixenea, que tiene en la base al antropónimo Manix, variante de Manex.
Si a Maniko se le realiza el cambio inverso tendríamos algo como Juaniko, quizás tomado del castellano, con el antropónimo Juan más el sufijo diminutivo -ico. En territorio vasco tampoco fue desconocido, en el libro de P. Salaberri Izen ttipiak euskaraz hay algunos testimonios antiguos, p. 124:

jueves, 4 de enero de 2024

El antropónimo Txurio

 Txurio no es un antropónimo desconocido, aparece en la base de datos EODA de Euskaltzaindia, con un testimonio, Churio Ecibay de 1448. Hubo más personas con ese nombre y aquí presentamos a dos más, del libro Colección Documental del Archivo Municipal de Oñati (1149-1492), doc. 34, del año 1489:

Churio de Çumarraga, tejero, dies maravedis.
[...]
Churio de Guipusche, çinco maravedis.
[...]
En la web mencionada hay una explicación etimológica, del trabajo de P. Salaberri De toponimia vasco-pirenaica: sobre el sufijo -otz, -oz(e):

[...]
De todos modos, si como señala Mitxelena Biscarrués y Biscar(r)ose se han formado sobre bizkar « espalda », parece que la explicación más convincente es la de « el lugar (la población) situada en la espalda », teniendo en este caso el sufijo probablemente también un valor locativo similar al señalado para el descendiente del genitivo latino de Armendaritze, Auritz, Beraskoitz o Ilurdotz por ejemplo, con lo que en Alkotz, Urotz, Urrotz, Usotz etc., en principio, podríamos partir tanto de uno como de otro. La cuestión todavía se complica más si pensamos que en toponimia vasca, al igual que en antroponimia (Ezkerro, Xurio Jurio Txurio, Zabalo..., sobre ezker « izquierdo », xuri, txuri « blanco » y zabal « ancho »), encontramos el artículo de grado próximo –o ya no productivo: Elorrio (B) sobre elorri « espino albar », Orrio (N) sobre orri « hoja » y tal vez también Gorrio (N) sobre gorri « rojo », « (tierra) roja » y Orio (G) « amarillo », « (terreno) amarillo » que hace pendant con el potamónimo Oria que desemboca en la localidad; hay también Gorritz y Oritz, ambos en Navarra. Otra posibilidad sería partir de *Elorriano, *Orriano, *Oriano, *Oriana, como en Audikana > *Audikâa > Audika (A), Otxandiano > *Otxandiâo > Otxandio (B), Undiano > *Undiâo > Undio (N), pero las bases son transparentes en esos casos y estimo más apropiado partir de los vocablos vascos susodichos. Cf., sin embargo, Çuriano (Zuriano en grafía actual) topónimo de Arrasate (G) en 1476, de Zuri antropónimo basado en zuri « blanco », presente también en Zuriain (N)
[...]

Existe otra explicación, que aparece en el libro de Alfonso Irigoien Pertsona izenak euskaraz nola eman:

1.84. JULIAN, JULEN (Ar.G.) (133): [...] Bide beretik Juliana > Julia bilakatzea ere normala da, eta baita-ere Julio > Xurio egitea, -l- vokal artekoa -r- bihurturik, eta x- busti-palatal hypokoristiko zentzua emaiten diona duela. Beste alde batetik Xurio, ezaguna denez, Zurio formaren hypokoristikoa ere izan daiteke, hau da, zuri + artikulu gradu hurbileko den -o, bestelako artikuluz Zuria > Xuria dena, eta Done Xurio hagiotoponymoan bien gurutzatzea gerta daiteke herri etymologiaren kausa dela medio (134).
———————
134 Patxi Salaberri-k diost: "Nafarroan Done Xurio, Jaun Done Julio erdarazko San Julián-en ordain dira, batzuetan bederen. Deierrin Dona Julia dugu, Dona Maria-ren aldamenean, egun Doña Julia eta Doña Maria bilakatuak, herri-etimologiaz".
Esta explicación coincide con la etimología dada al topónimo Txurio, de la colección Nafarroako Toponimia eta Mapagintza, XIII, 210:
[...]
OBS.- (T)xurio y su pronunciación castellanizada Jurio (cf. el apellido Jurío), son forma vasca del hagiónimo San Julio o Julián.
[...]
Como se explica en estas líneas, el antropónimo Txurio tendría origen en Julio o Julian(o), que al ser adaptado al euskera sufrió algún cambio, el más notable, el ocurrido con la lateral, que pasó a vibrante. Otro afectó al fonema inicial, que podría mostrar que la fecha de adopción fue tardía lo que dificulta un origen en Julian(o), ya que no hay rastros de la nasal.

martes, 2 de enero de 2024

El topónimo Xane

 Xane es un caserío de Mungia. Hay testimonios de los siglos XVII y XVIII en el libro Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII:

Jane [N, TO]
Jane (la casa de) [Achuri (cofradia de)], Munguia, a.1704, FogVizcayaMs.
Jane (la casa de) [Achuri (confradia de)], Munguia, a.1641, FogVizcayaMs.
Jane (la caseria de) [Achuri (cofradia de)], Munguia (anteyglesia de), a.1745, FogVizcayaMs.

Jane [N, NO]
Jane (Bauptista de) [Jane (la casa de)] [Achuri (cofradia de)], Munguia, a.1704, FogVizcayaMs.
Jane (Domingo de) [Ascao (calle de)], Bilbao, a.1704, FogVizcayaMs.
Jane (Domingo de) [Ynsausti (la casa de) (pr.n.res)] [Achuri (cofradia de)], Munguia, a.1704, FogVizcayaMs.
Jane hijo (M(a)r(ti)n de) [de Cathalina de Landaluze] [Jane (la caseria de)] [Achuri (cofradia de)], Munguia (anteyglesia de), a.1745, FogVizcayaMs.

En Mungia hay otro topónimo similar, conocido por dos testimonios:
Janena de Liti [N, TO]
Janena_de_Liti (la casa nueba de), Munguia (anteyglesia de), a.1799, FogVizcayaMs.

Janene [N, TO]
Janene (la casa de) [Achuri (cofradia de)], Munguia (anteiglesia de), a.1796, FogVizcayaMs.
Hay un testimonio anterior en la web Dokuklik, donde aparecen los registros sacramentales de la comunidad autónoma vasca. En estos documentos se muestran los registros de bautismo, matrimonio y defunción:

Por tanto,para el siglo XVII el apellido era bien conocido en Mungia y seguramente el topónimo es anterior.
Hay tres nombres a explicar, por una parte Janena y Janene, que tiene el sufijo -(r)en, que marca la posesión, más el artículo. Es la base está Jan(e), el mismo nombre del otro topónimo, que sería un antropónimo, variante del más conocido Joan 'Juan', partiendo seguramente de la variante Joane.