viernes, 11 de octubre de 2024

El topónimo Igeribar

 Igeribar es un caserío de Antzuola. Tiene dos topónimos derivados, ambos caseríos, Igeribarraizparrundi e Igeribarrerrota. Además, en Gabiria, Gipuzkoa, hay otros dos topónimos que contienen a Igeribar, que son Igeribarrazpikoa e Igeribarrerrota, que es un molino, con errota 'molino'.
Del caserío de Antzuola hay un testimonio de la segunda mitad en el libro de Iñaki Linazasoro Caseríos de Guipúzcoa:

IGERIBAR (3 viv.) (prop.) 1501
En el mismo libro se menciona un caserío de Arrasate/Mondragón:
IGERIBAR BARRI (en ruinas, por incendio, a o 1957)
Los testimonios más antiguos de ese topónimo son del siglo XVIII, tomados del libro Arrasateko toponimia, p. 192:

Por tanto, el topónimo Igeribar ha dejado varios rastros en la toponimia guipuzcoana y el nombre aparece completamente fijado. Los elementos del topónimo son dos, y los dos eran bastante conocidos, aunque el primero ya no se usa en esa zona desde hace mucho tiempo, ya que se trata del nombre eihera 'molino'. La otra palabra es ibar 'vega', que sigue en uso actualmente.
Se debe mencionar que alguno de estos topónimos sigue siendo un molino, como ocurre con el del topónimo de Gabiria llamado Igeribarrerrota. El Igeribar de Arrasate fue molino durante el siglo XIX, también en el siglo anterior. Por tanto, en estos topónimos cambió la palabra que los nombraba, se pasó de eihera a errota, lo que juestra que se trata de topónimos bastante antiguos. Los testimonios recogidos por el Diccionario General Vasco muestran que eihera es palabra común al norte de los Pirineos, pero no al sur. Por tanto, cuando aparecen los primeros textos en lengua vasca la palabra errota ya había sustituido a la palabra antigua, eihera, que quedó en topónimos.

miércoles, 9 de octubre de 2024

El topónimo Valdejordán

 Este topónimo alavés se conoce por un testimonio de finales del siglo XVIII y se encuentra en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:

VALDEJORDAN, 1780, término en Labraza.
El topónimo tendría tres elementos, val-, contracción de valle, la preposición de y un antropónimo, Jordan, conocido en Europa por influencia de la iglesia cristiana. La misma estructura se encuentra en otro topónimo, Valdepaderna, concretamente. En este último el antropónimo es Paterna, femenino, a diferencia de Jordan.

El topónimo Valmarín

 Valmarín es un barranco de Valdegovía/Gaubea. Hay un testimonio del siglo XX encontrado en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:

VALMARIN, término y arroyo en Bóveda.
El topónimo se creó en romance y consta de dos elementos, al inicio val-, que es una forma contraída de valle y el antropónimo Marin, un nombre de origen latino:
Marin m. Latin marinus 'of the sea; marine'.
The name of a 3rd C saint, a 4th C saint, a 9th C pope, and a 10th C Pope.
Es posible que Marin, el nombre de un barrio de Eskoriatza sea del mismo origen. La estructura del topónimo alavés es similar a la del topónimo Valdepaderna, pero sin la preposición de.

lunes, 7 de octubre de 2024

Los topónimos Aitako y Aitakorena

 Aitako es un paraje de Getaria. Aitakorena en cambio, es un caserío de Lizartza. Se conoce un testimonio de la segunda mitad del siglo XX en el libro de Iñaki Linazasoro Caseríos de Guipúzcoa:

AITAKONEA (ATTEKONE) (desh.) Eutera alderdi, Lizartza
En ambos topónimos está la misma palabra, aitako:
aitako.
1. Aum. despectivo de aita.
Eztaukan ik erru guztia, eure Aitako sur-andiak baiño. A BeinB 68.

2. "Aitako (V), padrazo y amako (V), madraza, que se aplican a muchacho y muchacha crecidotes" A Morf 276. "Aittako (V-gip), padrazo, gandul" EI 382. v. aitakotzar.
Los elementos de la palabra son dos, en la base la palabra aita 'padre' y a continuación el sufijo -ko. En la antigua onomástica de Aquitania hay un antropónimo muy similar, que contendría los mismos elementos, ATTACO-, que es mencionado en el trabajo De onomástica aquitana de Mitxelena en el libro Lengua e historia, p. 428:

Es curioso ver como en estos humildes topónimos aparece la misma palabra que se uso como antropónimo hace dos mil años.

El topónimo Kardelmendi

 De este topónimo medieval se ha encontrado un único testimonio, en el llamado Becerro galicano de San Millán de la Cogolla, en un documento del siglo XI:

una vinea in Barbarien; alia vinea, iuxta molino de Ocogen; alias decem viniolas in vineas de Urbe, ubi dicunt Oriveta; alias duas vineas in Cardelmendi; alias sex viniolas in vineas de Ciroqui, super molinos; alias quinque viniolas in vineas de Ligorrita; alias quinque vineas in Nabiens, et una deserta.
El Ciroqui mencionado se interpreta como el actual Zirauki, por lo que se trata de un topónimo navarro, que parece ser que se perdió hace mucho tiempo.
Aunque se trata de un solo testimonio, es bastante claro, conociendo la existencia del antropónimo medieval Kardel, que ha dejado varios testimonio toponímicos en territorio vasco, como Kardel, Kardelarreta y Kardelene. En la entrada sobre el topónimo Kardel hay más información sobre este antropónimo.
El otro elemento es la palabra vasca mendi 'monte' que, como se puede ver, no ha cambiado en los últimos mil años, como otras palabras vascas. Seguramente se trata del primer topónimo formado a partir del antropónimo Kardel, que estaba en uso en la época de redacción del documento.

viernes, 4 de octubre de 2024

El topónimo Kardelarreta

 De este topónimo de Rentería/Errenteria hay un testimonio, Kardelarreta:

Kardelarreta
Mota: Etxea
Ahozkoa: X
Kokatua: Ez
historikoa
URTEA ERA AZALPENA ITURRIA
Cardelarreta/Kardelarreta   BOZ
El topónimo no está completamente claro, es seguro en la parte final el sufijo -eta, pero no lo es lo anterior. Con todo, se pueden vislumbrar dos elementos y el inicial sería el antropónimo Gardele:
Erdi Aroko izena, Arabako Gardelegi eta Nafarroako Gardelain toponimoen oinarrian dagoena. Otsagabian (Nafarroa) 1072an Gardele Acenarz genuen eta Orontzen (Nafarroa), urte berean, don Gardele. Erromantzeko aldaera Cardiel da (Kardiel Belasconis, Uskartze, N, XI. m.).
Como en otros topónimos de este blog, se usó la variante Kardel(e), en uso en los topónimos Kardel o Kardelene. Este último es de Oiartzun, un pueblo fronterizo con Errenteria. Por esa razón es posible que los dos topónimos estén vinculados, pudiendo ser propiedades de la misma persona llamada Kardel(e).
El único cambio ocurrido en el topónimo sería que el último fonema del antropónimo y el primero de larre 'pradera' se fusionaron, quedando solo una lateral: Kardel + larre + -eta > Kardelarreta.

El topónimo Ubaiar

 Ubaiar es una casa de Azkoitia. Hay un testimonio de la segunda mitad del siglo XX en el libro de Iñaki Linazasoro Caseríos de Guipúzcoa:

UBAYAR ZARRA (prop.), Elosua ballara, Azkoitia
El testimonio más antiguo es del siglo XVII, de la web Dokuklik, donde aparecen los registros sacramentales de la comunidad autónoma vasca. En estos documentos se muestran los registros de bautismo, matrimonio y defunción y aparece un único testimonio, del año 1657:

El topónimo es oscuro ya que, aunque tiene aspecto vasco, diferenciar los elementos es complicado. Es posible que un cambio oscureciese el topónimo, ya que en la primera vocal pudo haber un cambio i > u. Quizás se trató de una disimilación: i-i > u-i, pero no es seguro, es posible que la variante u- de ur 'agua' ayudase en el cambio. Si ocurrió lo propuesto, el nombre antiguo pudo ser *Ibaiar, lo que hace más claro el nombre, que podría ser en la parte inicial la palabra ibai 'río' y en la final el adjetivo ihar 'seco'. Se conocen compuesto similares en toponimia, como los estudiados en el blog Lasiar y Udiarraga, en los que aparecen lats 'arroyo' y ur. Por tanto, ibai + ihar > *Ibaiar > Ubaiar.