lunes, 9 de diciembre de 2024

El topónimo Pelegriñenea

 Pelegriñenea es un caserío de Donostia/San Sebastián. Hay testimonios de los dos últimos siglos en el trabajo Donostiako toponimia, también se recoge el topónimo derivado Pelegriñene erreka:

Pelegriñaene (1860, D.U.A.-D-7-1-P.).
PELEGRIN: Pelegrin (1841, casa, D.U.A.-B-10-II-362-2), Pelegrin (1844, casa, D.U.A.-C-5-I-1691-1), Pelegrin (1960, alto de, U.P.D., 23 orr.), Pelegrin (71) (1862, casa, D.U.A.-D-7-1-1), Pelegrín (1864, Casa de labor, N.P.G., 39 orr.); Pelegriñene (1989, D.U.T.B.). 64-14-4, m. J-3.
*PELEGRIÑENERREKA: Pelegriñene erreka (1989, D.U.T.B.). 64-14-4, K.
Hay un testimonio de finales del siglo XVIII, en el trabajo titulado Proyecto de ereccion de tres iglesias antemurales en San Sebastian. Hacia 1775, de Luis Murugarren, BAP, 1980, Pelegrinena.
Los elementos del topónimo son claros, en el final -(r)en + -a, comunes en nombres de casas y en la parte inicial está la palabra pelegrin 'peregrino'. Como es un nombre de casa, en la base podía estar un antropónimo y hay testimonios tanto de Pelegrin como de Pelegrina en la web Dokuklik, donde aparecen los registros sacramentales de la comunidad autónoma vasca. En estos documentos se muestran los registros de bautismo, matrimonio y defunción. Pelegrin aparece muy pocas veces, siempre en Donostia:

Los testimonios de Pelegrina son muchos menos, ya que solo se conocen dos:
Es seguro que en la base está la palabra pelegrin, pero no se puede saber si se trata del nombre común o del antropónimo.

jueves, 5 de diciembre de 2024

El topónimo Txoperena o Txopeenia

 Una casa del pueblo vizcaino de Gerrikaitz se conoce por dos testimonios, de finales del siglo y recogidos en el libro Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII:

Choperena [N, TO]
Choperena (la casa de) [Barrencalle (calle de)], Guerricaiz, a.1799, FogVizcayaMs.

Chopenia [N, TO]
Chopeenia (la casa de), Guerricaiz, a.1796, FogVizcayaMs.
La primera duda sería si los dos nombres corresponden al mismo topónimo o a dos. Siendo del mismo pueblo, lo más probable es que se trate de la misma casa. Es destacable que en dos testimonios con una diferencia de pocos años haya tantas diferencias. Parece que el primer nombre, Txopeenia, era una forma oral ya que está acortado. El otro también sería oral, pero al estar sin acortar es posible que sea una forma más cercana a la original.
El topónimo no es difícil de analizar, en la parte final están -(r)en y -a y en la base tenemos un antropónimo hipocorístico, Txope, que también está en el topónimo Txope, sin otro elemento. Txope se creó a partir del antropónimo Lope, cambiando el fonema inicial, para añadir el valor hipocorístico, que es un recurso bastante común en la onomástica vasca.

Los topónimos Askaiturri y Askaiturrieta

 Askaiturri es un bosque de Erandio, también hay un arroyo con el mismo nombre, entre Erandio y Leioa.
Askaiturrieta es un caserío del pueblo de Garai, en Bizkaia. Hay testimonios del siglo XVIII en el libro Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII:

Ascaiturrieta [N, TO]
Ascayturrieta (la casa de), Garay, a.1704, FogVizcayaMs.
Azcayturrieta (la caseria de), Garay, a.1745, FogVizcayaMs.


Ascaiturrieta [N, NO]
Ascayturrieta (Domingo de) [Ascayturrieta (la casa de)], Garay, a.1704, FogVizcayaMs.
Asca_Yturreta (ynquilino) (Santiago de) [Varria (calle)], Durango, a.1745, FogVizcayaMs.
Azcayturrieta (Domingo de) [Azcayturrieta (la caseria de)], Garay, a.1745, FogVizcayaMs.


Asca [N, NO]

Asca Yturreta (ynquilino) (Juan de) [Bolibar (cofradia de)], Cenarruza, a.1745, FogVizcayaMs.
En el topónimo Askaiturri hay dos elementos, las palabras aska 'pesebre; abrevadero' e iturri 'fuente'. El topónimo Askaiturrieta tiene además, el sufijo -eta. La palabra compuesta aska iturri no se registra pero la relación entre ambas palabras es evidente y en la entrada sobre aska en el Diccionario General Vasco aparece varias veces cerca de la otra palabra estudiada:
Plazako bide-andiaren bazterrean dago iturri bat zurezko aska luzetxoa aurrean daukala, abereak bertatik eroso edateko jarria. Izt C 96.
[...]
Eta bururaño iturri-bazterrean urez betea zegon aska batean sartzen du. Goñi 52
[...]
"Iturriandi"-askan aurpegiak garbi. Or Eus 14
[...]
Etxeatzeko iturri-askan garbiketan ari zan une artan neskamea. Ib. 164. Gure iturriko askan gobaran ari nintzala. Etxde JJ 253
Es posible que en algún tiempo existiese en Bizkaia la palabra aska iturri y los topónimos recogidos son la única muestra que queda.

miércoles, 4 de diciembre de 2024

El topónimo Ligonti

 Ligonti es un barranco de Zierbena. No se conocen testimonios antiguos pero existe un homófono, un antropónimo medieval, conocido en Castilla. Los testimonios recogidos se encuentran en el libro Becerro gótico de Cardeña. Los testimonios son de los siglo X y XI. El primero es del doc. CCLXXXVI, del año 937:

Eugenio hic.—Domno Ligonti hic.— Gontrico hic.—Abeiza testis.—Ferrazo testis.
Los siguientes están en el doc. CCLXXXIII, de cerca del año 950:
In Dei nomine.—Ego Ligonti una pariter cum uxor mea Nimea et filiis nostris Enneco et Dominico, placuit nobis atque convenit et vendimus tibi Anderquina nostra propria vinea que abuimus in Rama, circa vinea de Belasco;
[...]
Ego Ligonti et uxor mea Nimea et filiis meis, qui hanc cartula fecimus et relegendo cognovimus, manus proprie signos roboravimus, et tradimus testibus ad roborandum.
En el siguiente documento aparecen el antropónimo Ligonti y su patronímico, en el doc. CCXXXVIII, del año 1051:
In Dei nomine.—Ego Fredinandus una pariter cum uxore mea Oria, placuit nobis atque convenit, nullius cogentis imperio nec suadentis articulo, set prompta mente et spontanea voluntate, tradimus nos in domum Sanctorum Apostolorum Petri et Pauli; deinde tibi abbati Sisebuto et fratribus qui in Sancti Petri sunt, damus duas vineas in Villa-Sendino, quas pectavit nobis Meme Ligonteç propter nostrum peculiarein quod dedimus illi et non potuit nobis reddere illum totum.
[...]
Elias abba rb.—Pelagius rb.—Ranimirus rb.—Ligonti testis.—Flaino testis.— Omni concilio de Villa-Sendino roborat.
El último testimonio es del mismo año, en el doc. CCLXV, del año 1051:
Elias abba rb. testis.— Pelagio rb. testis.—Ranimirus rb. testis.—Ligonti rb. testis.—Fiagino rb.— Et omni concilio de Villa—Sendino qui audierunt, hic roborant.
Por tanto, no muy lejos de Zierbena existió hace mil años un antropónimo igual y muy posiblemente el origen del topónimo está ahí, en el antropónimo Ligonti.

El topónimo Bartolomesolo

 De este topónimo alavés hay un testimonio del siglo XVIII en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:

BARTOLOMESOLO, 1712, heredad en Echabarri Urtupiña.
El topónimo se parece bastante a otro topónimo alavés, Bartolosolo. Ambos tienen la misma estructura y los elementos son similares, el antropónimo Bartolomé y el nombre común solo, variante occidental del más extendido soro 'heredad'. Bartolomé y Bartolo son el mismo nombre, solo que el último muestra una forma contraída. Hay más información del antropónimo en la entrada sobre el topónimo Bartolosolo.

lunes, 2 de diciembre de 2024

El topónimo Bartolosolo

Bartolosolo es un paraje de Iruraiz-Gauna. Hay un topónimo derivado, el paraje Bartolosoloetxoste. Hay un testimonio del siglo XIX en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:

BARTOLOSOLO, 1879, labrantío de Arrieta.
El topónimo no parece tener ninguna dificultad, si no ha ocurrido ningún cambio inesperado consta de dos elementos conocidos, el antropónimo Bartolo y el nombre común solo, variante occidental del más extendido soro 'heredad'. En la entrada sobre el topónimo Bartolo hay más información sobre ese antropónimo.

El topónimo Bartolo

 De este topónimo vizcaino del pueblo de Ibarrangelu hay un testimonio del siglo XVII, que aparece en el libro Nombres de familia y oicónimos en las fogueraciones de Bizkaia de los siglos XVII y XVIII:

Bartolo [N, TO]
Bartolo (la casa de), Ybarranguelua 17.1641, FogVizcayaMs.
En el topónimo hay nada más que un antropónimo, Bartolo, que es una forma acortada del más difundido Bartolome, que también fue usado en territorio vasco, nombre difundido por influencia de la iglesia cristiana. Este antropónimo muestra algunas variantes, también algún hipocorístico, que alguno llegó también a la toponimia, como los topónimos Bartolotxonea y Bartolotxuena. Algo diferente es Bortoluanea, que tiene en la base la variante *Bortolo, seguramente variante del documentado Bertolo.