miércoles, 31 de enero de 2024

El topónimo Nabarrengose/Navarrenx

 Nabarrengose (en francés y oficialmente Navarrenx y en occitano Nabarrèncs) es una localidad y comuna francesa, situada en el departamento de Pirineos Atlánticos y en la región de Aquitania.
En la base de datos EODA de Euskaltzaindia también aparece, como exónimo, el topónimo Nabarrengose, siendo los testimonios más antiguos los siguientes:

auger de nauarrengs (1200-1250)
nauarrensium (1638)
navarreins (1756-1815)
Son muy posteriores los correspondientes a la lengua vasca, la única diferencia aparece en la velar:
nabarrengosen (1926)
navarrengosen (1946)
nabarrenkosen (1950)
Hay una explicación sobre la forma escogida para su uso en la lengua vasca en el trabajo del año 2006 titulado Euskal Herri inguruko exonimoak (ikermaterialak):
[...]
[Euskal exonimoak, euskara jasoan erabili beharrekoak] Grosclauderen arabera, okzitanierazko izena Navarrencs da. Dassancek euskararako Nabarrengose eta Nabarrenkose dakartza (1966, 11. or.). Gure Almanaka urtekarian Nabarrengosen (1926) eta Navarrengosen (1946) erabili dira alde batetik, eta Nabarrenkosen (1950). Nabarrengose eraren berri ematen du Iratzederrek ere (Etxaide, 1961, 226. or.). Jean Haritschelhar euskaltzainak orobat, Nabarrengose era proposatu du. Aingeru Irigaraik, ordea, Nabarrenkoxe era jaso omen zuen (Etxaide, 1961, 226. or.) eta ahoskabetze horrekin proposatu du halaber Jean-Louis Davant euskaltzainak, sabaikaririk gabe, ordea, hots, Nabarrenkose.
[...]
Los testimonios en lengua vasca muestran un nombre más largo y, según la etimología que será propuesta, más completo, ya que es más próximo a su forma original.
Es evidente que el topónimo tiene un comienzo similar a nabar/nafar 'navarro', aunque el resto no es demasiado claro.
Partiendo desde la forma vasca, restando la -e paragógica, queda un topónimo con un sufijo -oz, que es bastante habitual en ambas vertientes del Pirineo. En la parte sur, de habla romance, en parte de Navarra y Aragón está bastante difundida la variante diptongada -ués. Como ocurre con otros sufijos comunes en toponimia, en la base estaría un antropónimo, que en el topónimo estudiado debería ser nabarrenko-. Esto se puede analizar desde la onomástica vasca, donde se puede ver a nabar, nombre común y antropónimo y al sufijo diminutivo -nko. Uniendo ambos elementos se creó el antropónimo hipocorístico *Nabarrenko, que no está documentado, pero que muestra su existencia a través del topónimo examinado. El sufijo -nko no está muy extendido, pero se conocen algunos ejemplares, como el antropónimo Otsanko. El sufijo tuvo una variante con la velar sonorizada, como la que aparece en el antropónimo Otsango. Según parece, -nko sería la forma más antigua, que se conservó en la zonas laterales.

lunes, 29 de enero de 2024

El topónimo Frantxo

 De este topónimo alavés se conoce un testimonio, de mediados del siglo XX que se encuentra en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:

FRANCHO (Pieza de...), término de Lagrán.
Conociendo la antroponimia vasca, parece ser un hipocorístico del antropónimo Francisco y en el libro de Patxi Salaberri Izen ttipiak euskaraz aparece un nombre similar, p. 55:
Frantzisko, Frantzisku, Frantziska -> Frantxisko, Fantxisko, Frantxiska, Frantxixka, Frantxix, Frantxi, Frantxixko, Frantxisku, Frantxixku, Frantxiko, Maintxika, Prantxisko, Patxiko, Patxiku, Prantxo, Prantxito, Pantxito, Patxito, Patxi, Pantxo, Pantxa, Pantxika, Pantxix, Patxika, Patxo, Patxu, Patxikito, Prakito
Salaberri coloca a Prantxo entre los hipocorísticos de Francisco, muy parecido a Frantxo, siendo el único cambio es el de la conservación del fonema inicial, ya que la mayoría de los hipocorísticos de Francisco muestran una /p/ inicial. Es posible que se trate de influencia del romance aunque es bien sabido que el hipocorístico más común de Francisco es Paco, con /p/.
En el topónimo no hay más que un elemento, que se trata de un antropónimo, en este caso hipocorístico.
Francisco es un nombre muy común en la antroponimia de los últimos siglos y ese uso se refleja tambien en la toponimia, entre los nombres de lugar hay algunos que han sido tratados en este blog, como los topónimos Fraiskozurikoa y Pantxun.

El topónimo Polipaso

 Polipaso es un hostal de Donostia/San Sebastián. En Hernani hay un caserío llamado Polipaso y existe el topónimo derivado Polipasoko erreka.
Además del testimonio actual hay en el trabajo Donostiako toponimia hay algunos más, no muy antiguos:

POLIPASO: Polipaso (1944, sitio, M.D.-H.); Polipaso, Ekaitz, Mendizorrotz (1989, D.U.T.B.). 64-11-8, m.
B-4.
Del topónimo de Hernani hay dos testimonios de la segunda mitad del siglo XX en el libro de Iñaki Linazasoro Caseríos de Guipúzcoa, donde se nombra a dos caseríos, los dos de Hernani, en el barrio de Martindegi:
*POLITBASO (POLIPASO) (en ruinas)
POLITBASO BERRI (prop.)
Estos últimos explican el nombre perfectamente, sin mayor problema, polit 'bonito' + baso 'bosque' > Polipaso. El cambio observado es normal en euskera y parece que el topónimo no es de fecha muy antigua, si todavía en el siglo XX se conservaba la forma original. Polit no sería un adjetivo aludiendo al nombre, baso, sino que estaría usado como apodo de alguien, por lo que no se trata de un "bosque bonito" sino del bosque de alguien apodado Polit.

viernes, 26 de enero de 2024

El topónimo Mingotxo

 De este topónimo de Amurrio, en Álava, hay un testimonio en el libro de Gerardo Lopez de Gereñu Toponimia alavesa, seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses:

MINGOCHO, caserío de Amurrio.
En el topónimo hay un antropónimo hipocorístico, no documentado, *Mingotxo. En la base está el antropónimo Mingo, que sería hipocorístico de Domingo, que tuvo uso como antropónimo hasta fechas recientes. En la entrada sobre el topónimo Mingobaso hay más información sobre Mingo. Aparece añadido el sufijo diminutivo -txo, creándose *Mingotxo. Se puede mencionar la curiosidad que el sufijo sea -txo y no -txu, que es su variante en el occidente vasco.
Por tanto, por medio de este topónimo de Amurrio podemos saber de la existencia del antropónimo hipocorístico desconocido *Mingotxo.

El topónimo Prado Mingórtiz

Entre los topónimos de Karrantza/Carranza está Prado Mingórtiz. En el apartado sobre topónimo de la web de la diputación vizcaina hay una breve información sobre el topónimo:
Aparecen dos topónimos derivados, Prado Mingórtiz Bajero y Prado Mingórtiz Ribero. La parte más interesante es Mingórtiz, que parece ser un compesto de antropónimo más patronímico; Mingo, que sería el hipocorístico del antropónimo Domingo, en la entrada sobre el topónimo Mingobaso hay más información. El otro elemento sería el patronímico Ortiz, basado en el antropónimo Orti. En el País Vasco está difundida la variante Urti, que aparece en el topónimo Urtisagasti.
Los topónimos creados a partir de Mingo no son pocos, entre los formados en lengua vasca están Mingobaso, Mingolasa, Mingomadura y Mingoerreka. Los creados en lengua romance también existen, como Fuente de Mingo, que también es de Karrantza.

martes, 23 de enero de 2024

El topónimo Fuente de Mingo

 Entre los topónimos de Karrantza/Carranza está Fuente de Mingo. En el apartado sobre topónimo de la web de la diputación vizcaina hay una breve información sobre el topónimo:

El topónimo ha sido creado en lengua romance, de hecho, Karrantza está en la zona más occidental de Bizkaia, muy cerca de Cantabria.
En el topónimo aparece la palabra fuente y el antropónimo Mingo, que sería un hipocorístico del antropónimo Domingo. En la entrada sobre el topónimo Mingobaso hay más información sobre Mingo, que sería también de origen romance y que pasó al euskera, como se poede observar en los topónimos Mingobaso, Mingolasa y Mingomadura, que son alaveses, mientras que Mingoerreka es vizcaino, no lejos del topónimo carranzano.

El topónimo Arkaburua

 Entre los topónimos antiguos de Lizarra/Estella estaba Arkaburua, documentado desde el siglo XIII. La documentación sobre el topónimo se ha tomado del trabajo de José María Jimeno Jurio Estella/Lizarra. Toponimia, p.  140:

El mismo Jimeno Jurio explicó el topónimo, que es interesante por varias razones. Para empezar, por utilizar el nombre arka y no el nombre compuesto uharka, que está en el topónimo Uarkape, entre otros topónimos. Por otra parte, este arka toponímico sería el primer testimonio de esa palabra ya que el que aparece en el Diccionario General Vasco es el del dicconario de Landucci, del año 1562. Por tanto, el arka del topónimo Arkaburua se adelantaría en 267 años.